Seo Panu ag labhairt

Ceann de na leabhair a theastaigh uaim a aistriú go Gaeilge ab ea an t-úrscéal le Juan Rulfo, Pedro Páramo. Ó cuireadh Gaeilge air cheana féin, is dócha go gcaithfidh mé éirí as an obair sin. Tháinig mé ar an tseansceits seo i measc mo chuid páipéar, áfach, agus sílim nach miste dom í a chur ar fáil daoibh. Seo tús an úrscéil.

Tháinig mé go Comala ó chuala mé gurb anseo a bhí cónaí ar m’athair, fear darbh ainm Pedro Páramo. Sin é an rud a dúirt mo mháthair liom, agus gheall mé di go rachainn ar a lorgsan a thúisce is a bheadh sise tar éis bháis. Chroith me a lámhasa mar chomhartha go ndéanfainn, nó bhí sí ag saothrú an bháis, agus gheallfainn a rogha rud di. “Déan deimhin go dtabharfaidh tú cuairt air”, ar sise. “Tá a leithéid seo agus a leithéid siúd eile d’ainm air. Tá mé cinnte go mbeidh sé breá sásta aithne a fháil ort.” Ansin ní fhéadfainn ach a rá léi gurbh amhlaidh a dhéanfainn, agus ina dhiaidh sin fuair mé deacair mo lámha a shaoradh ó ghreim na mná mairbhe.

Ach níor shamhlaigh mé an gealltanas sin a chomhlíonadh. Anois, áfach, mhothaigh mé na brionglóidí ag borradh taobh istigh díom, agus na haislingí do m’iompar leo. Ar an dóigh seo a chruthaigh mé domhan beag dom féin thart timpeall ar an dóchas a bhí agam as an bhfear seo darbh ainm Pedro Páramo, fear céile mo mháthar. Sin é an tuige gur tháinig mé go Comala.

Is beag focal moltach a thig liom a rá i dtaobh Varkaus, mo chathair dhúchais a bhfuil imeachtaí an úrscéil Tachtaimis an Grá Sin suite inti (cé gur athbhaist mé an áit mar “Narkkaus”). Dá mbeinn i m’ógánach sa chathair inniu, bheadh saol i bhfad ní b’fhearr agam ná mar a bhí, nó tá an tIdirlíon ann anois, agus chuirfeadh sé ar mo chumas teacht slán ón uaigneas ba dual do mo leithéid ansin. San am sin, ba é an t-aon bhealach éalaithe a bhí ar fáil ná an leabharlann agus an léitheoireacht, ach ar ndóigh, ní féidir leis na leabhair gnó an chaidrimh dhaonna a dheanamh. Ar an Idirlíon, ar a laghad, is féidir leat aithne a fháil ar chairde nua.

Mar sin, samhlaígí daoibh cathair bheag in Oirthear na Fionlainne tá fiche éigin bliain ó shin. Is é an t-aon rud is cuid súl ansin ná an dóigh a gcuireann solas na gréine an sneachta ar bharr lasrach le teacht an tráthnóna sa gheimhreadh, nó an deirge a fhágann sé ar na ballaí bána san fhómhar agus san earrach. Le fírinne, agus mé ag dul siar ar bhóthar na smaointe inniu, is é an rud a chronaím uaim ó Varkaus ná an solas agus na crainn arda phéine. Níl mé cinnte faoin gcosúlacht atá ar an áit inniu, ach nuair a bhí mé óg, bhí sí ní ba spásúla, ní b’oscailte ná Turku, an chathair scothmhór in Iar-Dheisceart na Fionlainne ina bhfuil cónaí orm inniu. Ní raibh na tithe chomh tiubh in aice le chéile ansin, ach ón taobh eile de, bhí na crainn flúirseach go maith, agus is é an cineál crann a bhí iontu ná crainn phéine.

Ní bitheolaí mé, ach is é an chéad rud a d’fhoghlaim mé faoin difríocht idir an dá chineál crann spíonlaigh sa tír seo ná go mbíonn na sprúis ag seachaint an tsolais agus na crainn phéine ag tarraingt air. Mar sin, de réir mar a bhíonn na crainn phéine ag fás, bíonn na craobhacha is ísle thíos ag dreo, ag feo is ag meath de cheal solais. Sa deireadh, is é an rud a gheobhaidh tú ná bile atá níos airde ná an crann brataí, agus beagnach chomh lom leis, amach ó na craobhacha in airde thuas, san áit is mó solais. Bíonn na crainn phéine seo scaipthe ar fud na háite, cuid acu ina seasamh sna garranta timpeall na mbloc árasán féin.

Mar sin, i ndiaidh an iomláin ba áit cuibheasach álainn í Varkaus i mblianta mo chéad óige, chomh soilseach, chomh hoscailte, chomh saibhir i gcrainn léi. Scéal eile, áfach, go raibh boladh bréan na broime san aer. Na crainn a raibh an dúrud sin acu ag fás sa cheantar, bhí siad á leagan agus á mbeiriú go páipéar sa mhonarcha. An modh oibre a bhí in úsáid acu leis an gceallalós a aonrú le haghaidh páipéir, tugtar beiriú sulfáite air, agus is seachthoradh don phróis seo an meitilmearcaptan CH₃SH - díorthach ceimiceach orgánach de chuid na suilfíde hidrigine H₂S. Is é an mearcaptan céanna is cúis leis an mboladh ar a n-aithnítear briseadh gaoithe an duine fosta. Ó bhí muintir na háite i dtuilleamaí na monarchan sin le haghaidh jabanna agus tuarastail, ba léir nach raibh mórán le déanamh faoin mboladh.

Ní hionann, ar ndóigh, Varkaus agus Narkkaus. Mar shampla, nuair a bhí mise ag freastal ar an meánscoil, ní raibh an leabharlann nua tógtha go fóill. San am sin, chaithfimis leor a ghabháil leis an tseanleabharlann a bhí suite chois shráid na siopaí. Sílim gur teach tábhairne a bhí sa chéad urlár, díreach taobh thíos den leabharlann, agus gur shealbhaigh an teach ólacháin sin áitreabh na leabharlainne nuair a haistríodh na leabhair go dtí an t-áitreabh nua chois Phlás Taulumäki (Plás Tollomäki sa leabhar).

Bhí caifitéire sa leabharlann úr ceart go leor, an caifitéire inar casadh Somhairle agus Máire Gráinne sa leabhar ar a chéile, agus nuair a thagainn ó Turku go Varkaus le cúpla lá scíthe a fháil, ba mhinic a shnáthainn féin cupán caife ansin le dónat (taoschnó) nó le brioscaí, díreach cosúil le Somhairle. Le fírinne san am sin bhí cuma dheas fháilteach ar Varkaus. B’fhearr i bhfad í mar áit ná mar a bhí sí nuair a bhí mé féin ag dul ar scoil. Bhí an leabharlann thar a bheith deas, agus bhí beogacht agus bíogúlacht ag baint leis an áit nach raibh ann roimhe sin. Bhí, fiú, muintir na háite ag teacht le chéile go tráthrialta i bpanc aonaigh Päiviönsaari le clapsholas na hoíche a fháiltiú le cantaireacht phobail nó le hairneán ceoil de shórt éigin, gach Máirt i rith an tsamhraidh. Samhlaigh duit é, muintir Varkaus ag canadh amhrán in éineacht i bpanc an aonaigh díreach mar a bheadh Gaeil iontu! Le fírinne chuaigh sé rite liom é a chreidiúint nuair a chuala mé an chéad iomrá air seo. Ach de réir mar a léigh mé ar an Idirlíon, bhí traidisiún seo an “mhargaidh thráthnóna”, iltatori as Fionlainnis, díreach ag slánú cúig bliana fichead sa bhliain 2009. Muise, chuir na bastairt sin tús leis an traidisiún faoin am chéanna is a ghread mé féin liom as an áit le cur fúm i dTurku! Shílfeá go ndúirt muintir Varkaus le chéile ansin: “Tá Panu imithe leis faoi dheireadh. Anois, is féidir linn cuma agus caoi a chur ar an gcathair agus spiorad an chomhair is an chomhphobail is an chomhdhaonnachais a chur chun cinn, ó nach mbeidh seisean ann le sult a bhaint as an saol nua.”

For some time now, I have been reading Breandán Ó Doibhlin’s translations from French. Although I don’t say all his writings are bad Irish, nor do I think he is a particularly bad example, I think he could do better. Here are some examples of dubious Irish I would like to criticize:

In Smaointe le Blaise Pascal, on Page (ii), we found an example of that old abomination:

“Mhair sé ó 1623 go 1662, tréimhse inar stróiceadh Éire ó chéile ag cogadh agus fuath a shíolraigh ón athrú mór creidimh a d’fhág críostaithe roinnte ina gCaitlicigh agus ina bProtastúnaigh.”

I think I have pointed it out a million of times that the autonomous forms are no passives, but rather active voice forms with no subject mentioned. The whole reason why you use autonomous forms is, that you want to avoid to mention the subject, the “doer”. You can say bhí Éire á stróiceadh ó chéile ag cogadh (continuous passive: “Ireland was being torn apart by war”) or bhí Éire stróicthe ó chéile ag cogadh (situational passive, or as Germans say, zustand passive: “Ireland had been torn apart by war”). But when you use autonomous forms (stróictear, stróicfear, stróiceadh, stróicfí, stróictí), do not use the agent “ag”. If you need to mention the subject, then do please mention it.

I would rewrite this sentence thus: “Mhair sé ó 1623 go 1663. Sa tréimhse chéanna, bhí Éire á stroiceadh ó chéile ag an gcogadh agus ag an bhfuath a shíolraigh ón athrú mór creidimh a d’fhág na Críostaithe roinnte ina gCaitlicigh agus ina bProtastúnaigh.” Note that I made two sentences out of it, that I made a progressive, continuous passive out of it - the Irish simple past has a stronger sense of perfectivity, a goal attained, than the English past tense, but I don’t think there is a goal achieved here, the idea is rather that of Ireland being continously in the process of being torn apart - and that I inserted some definite articles there which weren’t there to start with.

The latter is because in Irish the definite article is not only definite, but also generic. “A cat is an animal” must in Irish be expressed as “is ainmhí é an cat”. “Irish is a Celtic language” is in Irish “Is teanga Cheilteach í an Ghaeilge”, because we are speaking about Irish as a whole. If we say that Reformation (in Irish, of course, an Reifirméisean or an t-athrú mór creidimh) left Christians divided, in Irish we must call them na Críostaithe.

On Page 2, we see

“Tosaigh leis na díchreidmhigh a chásamh”.

This can, if read as Gaeltacht Irish, only mean “Begin in order to express concern for the unbelievers”, but I think the message he, or Blaise Pascal, wanted to convey was “Begin by/with expressing concern for the unbelievers”. The construction “le rud a dhéanamh” means in Irish “in order to do something”, “supposed to do something”, “obliged to do something”. I guess the guy wanted to say Ar dtús, bí ag cásamh na ndíchreidmheach.

On Page 28, he uses “ó aois ár leanbaíochta” = since our childhood, “since the age of our childhood”. This is not explicitly wrong, but personally, I would prefer ónár gcéad óige, because “aois leanbaíochta” and “leanbaíocht” are very often in the sense of “an dara leanbaíocht”, i.e. senility and dotage.

On Page 47, we see “an coinníoll daonna” in the sense of “human condition”. Coinníoll, though, in Irish only means condition in the sense of stipulation, not in the sense of state, situation, or circumstances. That sense is better translated with “cás”, as in “tuigim do chás”, which basically means “I understand the condition you are in”. To give Ó Doibhlin his due, he does in some other context use “cás an duine ar an saol seo”, which is an exact and correct translation of “the human condition”. (I’m not sure, but he might have used “ar an tsaol seo” instead, because he tends to adhere to the Ulster rules of lenition.) On Page 48, there is another instance of “coinníoll” used in this sense: “ár gcoinníoll fannlag básmhar” (”our feeble, mortal condition”). I guess “cás” wouldn’t do here, but there are other alternatives, such as “ár staid fhannlag bhásmhar” or even “staid seo ár bhfannlaige is ár mbásmhaireachta”.

On Page 58, there is made use of “bunaithe” in the sense of “established”: “is é is ceart ann an rud atá bunaithe”. I would prefer “seanbhunaithe”, which is indeed used in the same paragraph.

RÓDACH MÓR IN ESPOO - Ar an lá deireanach de Mhí na Nollag 2009, chuaigh Ibrahim Shkupolli, Cosavach a bhí ina chónaí san Fhionlainn ó thús na nóchaidí anuas, ar an daoraí in Ionad Siopadóireachta Sello in Espoo, in aice le Heilsincí. Mharaigh Shkupolli a iar-bhean luí sa bhaile aici ar dtús, agus ansin thug sé aghaidh ar Sello le ceathrar eile a lámhach a bhí ag obair san ionad siopadóireachta chomh maith leis an mbean. Éad ba chúis leis an ródach, nó shíl an dúnmharfóir go raibh cumann grá ag an mbean le fear acu siúd a mharaigh sé.

Bhí iaróg fhadaraíonach ag Shkupolli leis an mbean, agus cumann grá de shórt éigin aige léi ó tháinig sé go dtí an Fhionlainn i dtús na nóchaidí. Bhí taifead coiriúil ag Shkupolli nár cheadaigh dó saoránacht na Fionlainne a bhaint amach, cé nach raibh coirpeacht thromchúiseach i gceist. Scéal eile é áfach gurb iomaí uair a d’éirigh sé bagrach ar an mbean roimhe seo, ionas go raibh sí tar éis ordú sábháilteachta a bhaint amach ón gcúirt.

SCANNAL FAOI PHÉIDIFILIA I bPOBAL LAESTAIDIANACH SAN OSTRABÓITNE - Tháinig sé chun solais go raibh seanmóirí tar éis buntáiste collaí a ghlacadh ar bhuachaillí beaga i bpobal Laestaidianach i dtimpeallacht Pietarsaari (Jakobstad), an chuid is mó Sualainnise de chúige na hOstrabóitne in iarthar na Fionlainne. Lucht labhartha Sualainnise iad baill an phobail.

Gluaiseacht athbheochana creidimh is ea gluaiseacht na Laestaidianach a fuair a hainm ó Lars Levi Laestadius (1800-1861), ministir clúiteach a chaith a shaol i dTuaisceart na Fionlainne agus na Sualainne ag iarraidh cur in aghaidh an ólacháin i measc na bhFionlannach is na Laplannach agus ag craobhscaoileadh soiscéal Dé ina measc. Bhí Laplainnis (Sámais) ag Laestadius féin agus an chuma ar an scéal go raibh pór Sámach ann fosta. Cé go mbítear ag caitheamh anuas ar na Laestaidianaigh mar “sheict”, roghnaigh siad fanacht taobh istigh den Eaglais Liútarach, ach is ábhar conspóide a stádas taobh istigh den eaglais i gcónaí, ós rud é nach mó ná sásta a bhíonn siad comhoibriú leis na Liútaraigh eile. Tá na Laestaidianaigh féin scoilte ina lán craobhacha éagsúla. Fionlainniseoirí nó Laplainniseoirí ó dhúchas iad mórchuid na Laestaidianach san Fhionlainn; an chuid acu a labhraíonn Sualainnis sa tír seo, baineann siad leis an gcraobh a dtugtar Lucht Bhriathar na Síochána uirthi.

An seanmóirí a bhíodh ag tabhairt íde do na páistí, fuair sé bás sa bhliain 1988. Na páistí ar chuir sé saint iontu, daoine de shliocht a shleachta féin a bhí iontu. Daoine meánaosta iad inniu. Ba é Rolf Lampa, ball den phobal Laestaidianach a shocraigh síos sa tSualainn, a chuir an scéal i mbéal an phobail, nó tá iris idirlín ag Lampa do na Laestaidianaigh a labhraíonn Sualainnis.

Fear de na páistí a bhí á n-ídiú ag an seanmóirí ba túisce a d’inis a scéal do Rolf Lampa. Dealraíonn sé gur rugadh ar an seanfhear i mbun a dhrochoibre níos mó ná aon uair amháin, ach ós rud é gur fear tábhachtach a bhí ann sa ghluaiseacht, ní raibh de chroí ag tuismitheoirí na bpáistí na coireanna a chur faoi bhráid na bpóilíní - ba rogha leo an náire a choinneáil i bhfolach. Sin é an rud is mó a ghoilleann ar fhear inste an scéil. “An Diabhal féin a chuir ar strae ón gceart is ón gcóir iad”, a deir sé, agus is iad a thuismitheoirí féin atá i gceist aige.

“Focal ní labhróidh mé le mo thuismitheoirí ach iad a milleán féin a admháil”, arsa an fear le Helsingin Sanomat, an nuachtán is mó san Fhionlainn. “Ní deacair liom maithiúnas a thabhairt dóibh, ach ar dtús caithfidh siad a thuiscint go bhfuil an rud mícheart déanta acu.”

FÓGRA SCOIR DO MHINISTIR STAILÍNEACH? - Tá lucht ceannais na hEaglaise Liútaraí ag cardáil scéal an mhinistir Juha Molari, a bhfuiltear ag cur ina leith go dtagann sé níos mó urraim don Rúis ná do Dhia. Tá Molari pósta ar bhean Rúiseach le cúig bliana déag anuas, agus é ag cáineadh “fhrith-Rúiseachas” agus “Fhaisisteachas” na bhFionlannach go tréan. Is é a dhearcadh gur “stáit bhréige Fhaisisteacha” iad na stáit a bhain amach a neamhspleáchas ón Rúis nuair a tháinig deireadh leis an ré Shóivéadach. Caitheann sé anuas ar na hEastónaigh mar “Fhaisistithe”, ach go háirithe. Ón taobh eile de, ní cheadaíonn sé d’aon duine locht a fháil ar an Rúis, agus is é an breithiúnas a thug sé ar Vladimir Putin gurbh é siúd “an státaire is mó lenár linn-ne”.

Tá an chuma ar an scéal go dtiocfaidh deireadh le gairmréim Molari in eaglais Liútarach na Fionlainne. Is é tuiscint mo dhuine féin air seo gurb é Faisisteachas na bhFionlannach is cúis leis, agus tá sé ag bagairt lucht a thacaíochta a iarraidh isteach ón Rúis le haghaidh léirsithe agus sluachorraíola in aghaidh an “Fhaisisteachais”.

Ó d’iarr duine de mo léitheoirí orm tuilleadh dátheangachais a chleachtadh anseo, is dócha nach miste dom an chéad alt eile faoi Sciorrfhocail a bhreacadh síos i mBéarla chomh maith leis an nGaeilge. Feachtas poiblíochta agus fógraíochta atá ann, ar ndóigh - feachtas reacaireachta agus ocastóireachta fiú - ach is dócha go bhfuil cead agam fógraíocht a dhéanamh do mo leabhar, ós rud é nach ndéanann aon duine eile thar mo chionn é. Tá a fhios ag cách nach bhfuil a leithéid de rud ann agus promóisean do leabhair Ghaeilge ach an scríbhneoir é a dhéanamh ar a chonlán féin.

One of my readers asked for more bilingual entries. Thus, I guess I can as well write my next entry about Sciorrfhocail in English as well as Irish. Of course, it’s a publicity and advertising campaign - a sales-promotion and huckstering campaign, even - but probably I am entitled to advertise my book, as nobody else does it for me. Everybody knows that there is no promotion for Irish books except what the writer does on his own.

Is é an chéad scéal atá ann ná Ainmhian na Máistreása Óige, agus mar is léir ón teideal, is éard atá ann ná cineál scéal grá faoi bhean óg chráifeach atá ina múinteoir teangacha i meánscoil. Tá ainmneacha Sualainnise ar na múinteoirí go léir, nó nuair a bhreac mé síos an chéad leagan den tsaothar seo, bhí mé ag staidéar in Ollscoil Sualainnise na Fionlainne go lánaimseartha i gcónaí, agus mar sin, b’in an cineál ainmneacha agus sloinnte a rith liom go nádúrtha san am. Admhaím go réidh nach bhfuil sa scéal seo ach blogh scéil nár chríochnaigh mé i gceart riamh. Ní mó ná sásta atá mé leis. Mar sin féin, creidim go bhfuil cur síos ann ar mhothúcháin chollaí na mná óige a bhfuil craiceann na fírinne air, agus gurb iomaí bean in Éirinn ar féidir léi comhionannú a dhéanamh le carachtar na máistreása óige.

The first story is “The Lust of the Young Schoolmistress”, and as the title shows, it is a love story about a young religious woman who is teaching foreign languages. All the teachers have Swedish names, because I wrote the story when I was still a full time student at the Swedish University of Finland so this was the sort of names that occurred to me naturally at the time. I admit that this story is just a fragment which I never really finished. Anyway, I think it is a plausible description of a young woman’s erotic feelings and I reckon that lots of Irishwomen can identify with the girl.

Tá an mháistreás óg féin bunaithe ar chailín a raibh aithne agam uirthi nuair a bhí mé i mo mhac léinn óg. Tá mé beagnach cinnte go raibh nóisean éigin aici domsa, ach ó bhí mé róchúthail, ní dhearna mé a dhath faoin scéal riamh. Is dócha gurbh amhlaidh ab fhearr, nó san am sin, ní bheinn ach i ndiaidh an chraicinn. Ón taobh eile de, nuair a bhí sise tar éis a céim a bhaint amach, ba mhinic a d’fheicinn í agus í ag siúl roimpi ina haonar. Scaití, rith liom gurbh fhearr di, tar éis an tsaoil, go gcláródh fear éigin í ar son an chraicinn amháin. Ábhar bróin a bhí ann gur fágadh cailín chomh breá, chomh deas sin díomhaoin. Ach ós Fionlannach mé, agus ós dual do mo chine bheith cúthail lionndubhach, níor chuir mé ceiliúr grá ar an ngirseach bhocht riamh. Sa scéal seo, ar a laghad, bhronn mé fear maith uirthi, cé nach raibh mé féin ábalta cúis an fhir sin a dhéanamh.

The character of the young schoolmistress is based on a girl I used to know when I was a young student myself. I am almost certain she was interested in me, too, but I was too shy to do anything about it. Maybe that was just as well, because I would have only wanted to have sex with her. On the other hand, when she had taken her degree, I often saw her walking alone down the street and asked myself, whether she would be better off with a man who was only wanting to sleep with her, than the way she was, all alone. What a shame that such a girl never got a man. But, as befits a shy, melancholic Finn, I never took any initiative. At least in this story, I gave her a good man, although I was never able to be that man myself.

An dara scéal, arís, is é Craiceann é. D’fhéadfá a rá gur seanchlasaiceach é faoin am seo, nó sílim gur bhreac mé síos an chéad leagan chomh fada siar le 1997, nuair nach raibh mé ach ag tosú ar an scríbhneoireacht Gaeilge.

The second story is called Craiceann, which does not only mean skin, surface and the plausibility of a story - it is also the Gaeltacht Irish word for sexual activity. (Myself, I only use gnéas in the sense of the male or female sex, not sex as in sexual activity. And sexuality as a quality or a potential is collaíocht by the way.) You might say that Craiceann is an old classic by now, because I first wrote it down in 1997, when I was just a greenhorn as an Irish writer.

Sílim go raibh an gnáthbhéal bocht ar siúl ar an liosta ríomhphoist Gaeilge faoi chomh tearc is a bhí na scéalta Gaeilge a bhféadfadh daoine óga suim a chur iontu, agus ansin bhreabhsaigh mé suas agus mé ag bagairt go scríobhfainn féin a leithéid agus fáilte mura mbacfadh aon duine eile leis. San am sin, ba ábhar adhnua é scéal a scríobh sa Ghaeilge a bheadh chomh neamhbhalbh sin i leith cúrsaí craicinn, go háirithe nuair nach raibh mé ag iarraidh ainm eile seachas pornagrafaíocht a thabhairt ar a raibh idir lámhaibh agam ansin. Bhí mé suite siúráilte go rachadh a leithéid chun sochair don teanga, agus mar sin, rinne mé é.

I guess there was the usual kvetching going on on the Irish language e-mail list about how few and far between such stories were in Irish as young people would be interested in. Well, I kind of got tired of that whining and threatened to write such a story myself if nobody else could be bothered. At that time I guess it was still a novelty to write a story in Irish that was so up front about sex, especially one that I never tried to call anything else but porn. I was sure as hell that it would do the language much good, so I did it.

Ina dhiaidh sin féin, ní mór cuimhne a choinneáil air go raibh mé go mór mór faoi thionchar scéalta rómánsúla Shéamuis Uí Ghrianna nuair a chrom mé ar an scéal seo a sceitseáil an chéad uair, agus go ndearna mé mo dhícheall le Gaeilge ghlan shaibhir a chleachtadh, mar a d’fhoghlaim mé ó Shéamus Ó Grianna í. An leagan a tháinig amach faoi chlúdach leabhair anois, níl sé ag aithris ar chanúint Chúige Uladh a thuilleadh, ach mar sin féin, is dócha go bhfuil tionchar na canúna sin le haithint ar stíl an scéil fiú i ndiaidh an chaighdeánaithe.

However, we must remember that I stood very much under the influence of Séamus Ó Grianna’s romantic stories at that time, and that I did my damnedest to imitate his pure and rich Irish. The version that was published in the book does not try to sound like Ulster Irish, but I reckon the style of the story still shows some influence of that dialect, even after standardization.

Ansin, is é Béarlóir Deireanach an Domhain atá faoi chaibidil. Scéal dírbheathaisnéisiúil atá ann ar go leor bealaí, cé go bhfuil an dírbheathaisnéis curtha i bhfolach maith ansin. Thar aon rud eile, theastaigh uaim scéal a chumadh a chuirfeadh dóchas úr i gcroíthe Gael. Ach ar ndóigh, bhí craiceann na fírinne agus cuma na hinchreidteachta de dhíth ar a leathbhreac de scéal, agus mar sin, chaithfinn an scéal a fháscadh as mo chuid mothúchán féin.

Then there is The Last English-Speaker of the World. It is an autobiographical story in many ways, although the autobiography is well hidden. Above all, though, I wanted to write a story that would reassure Gaels. But of course the story needed plausibility and verisimilitude, and thus, I’d need to base it on how I myself felt about things.

Anois, tá mé admhálach gur minic a d’aithin mé mé féin i mo strainséir i dtír mo dhúchais féin, agus ba é an coimhthíos sin a bhí ag luí orm a chuir ag triall ar an nGaeilge an chéad uair mé, is dócha. Is iomaí sin uair a reic is a ríomh mé scéal mo bheatha le lucht na Gaeilge cheana féin, ach dealraíonn sé nach bhfuil an dara suí sa bhuaile agam ach an tseanphaidir chapaill a tharraingt anuas ón tseilf arís eile.

Now, I admit that I have often felt like a stranger in my own country, and it is possible that this alienation was one of the reasons why I started to learn Irish in the first place. I have told and retold my life’s story to Irish speakers several times already, but I guess I must recite the old megillah once again.

Ba iad tuismitheoirí mo mháthar a ghlac liom mar mhac altrama faoi imthoscaí a bhí ríchosúil lena bhfuil curtha i míotar agam sa ghearrscéal seo. Mar sin, tógadh le hidéalachas tírghráúil na bhfichidí mé - tírghrá cultúrtha a bhí i gceist, tírghrá a chuir an-bhéim ar an oideachas. Cé gur tírghráthóirí den tseandéanamh a bhí sa tseanlánúin, bhí siad thar a bheith liobrálach i gcúrsaí cultúir, agus an teach ag cur thar maoil le leabhair, leabhair staire, úrscéalta Fionlannacha, seoda na litríochta domhanda aistrithe go Fionlainnis.

I was kind of adopted by my maternal grandparents under circumstances close enough to those described in this short story. Thus, they brought me up with the patriotic idealism of the nineteen twenties - it was a cultural patriotism, a kind of patriotism that especially emphasized education. Old-fashioned patriots as they were, my grandparents were very liberal in matters cultural, and the whole place was full of books, history books, Finnish novels, foreign classics in Finnish translation.

Mar sin, bhí an saol i bhfad ní ba spéisiúla sa bhaile ná i measc mo chomhaoiseanna nach raibh ciall acu ach don tsacar, don haca oighir agus don bhandaí. Is dócha nach miste dom a phointeáil amach anseo go bhfuil Varkaus ar an mbeagán áiteanna san Fhionlainn ina mbíonn na buachaillí go traidisiúnta ag imirt bhandaí ar scoil sa gheimhreadh, in áit an haca oighir, agus dá réir sin, tá WP 35, an club áitiúil bandaí, ar ceann de na clubanna bandaí is mó le rá sa tír. Seasann WP do Warkauden Pallo - “Liathróid Warkaus” - agus bunaíodh an cumann sa bhliain 1935. In ainm an chlub, is ionann “liathróid” (pallo) agus liathróidíocht, is é sin, na cluichí liathróide go léir, agus bhíodh foireann sacair acu fosta tráth den tsaol, is dóigh liom. Is é “Warkaus” an tseandóigh le hainm na háite a litriú, nó a fhad is atá na focail dúchasacha Fhionlainnise i gceist, ní aithníonn an teanga an dá litir úd V agus W thar a chéile, agus níl sa W ach athfhoirm sheanfhaiseanta den V. Le fírinne, is minic a scríobhtar ainm na cathrach mar “Warkaus” inniu féin le hé a dhealú ón ngnáth-ainmfhocal varkaus a chiallaíonn “goid, gadaíocht”.

So, life was much more interesting at home than among those of the same age, for they weren’t interested in anything but soccer, ice hockey and bandy. I might be excused to point out that Varkaus is one of the few places where boys actually play bandy at school in winter, instead of ice hockey. It should come as no surprise that the local bandy club, WP 35, is one of the most famous bandy teams in Finland. WP stands for Warkauden Pallo, i.e. The Ball of Warkaus, i.e. the ball games club of Warkaus. They used to play soccer, too. The club was established in 1935, as is obvious, and the reason why they write Warkaus for Varkaus is, that in Finnish, W is simply perceived as the old-fashioned and decorative form of V. In Varkaus itself, the name of the place is even today often written as Warkaus, in order to keep it distinct from the common noun varkaus, which means “theft”.

Thairis sin, ní raibh mé ábalta canúint na cathrach a labhairt, ó bhí canúintí eile ó dhúchas ag Daideó agus ag Mamó. An cineál Fionlainnise is réidhe a thiocfadh liom, ba í Fionlainnis na leabhar í, agus le fírinne, bhí Mamó ach go háirithe breá sásta a bheith ag caint liom i “dteanga na leabhar”, nó nuair a bhí sise ina múinteoir, chreidtí go forleathan gur chóir do na múinteoirí bunscoile ruaigeadh a chur ar an gcanúint agus an leagan liteartha den teanga a chur i mbéal na ndaltaí. Ar ndóigh, ba chuspóir doshroichte é, ach is féidir a rá gur tógadh mise le “Fionlainnis na leabhar”. Ar scoil dom, bhí sé ag dul rite liom canúint na scoláirí eile a thuiscint, agus ar ndóigh, bhí siadsan barúlach go raibh mé ag iarraidh geáitsí éigin a chur orm leis an gcaint ghalánta a bhí agam. Fáisceadh scéal an Bhéarlóra dheireanaigh as an gcoimhthíos teanga seo, agus d’fhéadfá a rá gurb é “cúlra na mothúchán” sa ghearrscéal áirithe sin.

It should also be noted that I could not speak the dialect of the town. My grandparents spoke different dialects, and I was brought up to speak like a book. Grandma was especially happy to speak with me in that way. When she was teaching, it was widely supposed that elementary school teachers should make their pupils speak the literary language and discard their native dialect. This was of course an unattainable goal, but at least I was brought up to speak literary Finnish. At school, though, I found it difficult to understand the other pupils, and on the other hand they found my language stilted and snobbish. The story of the world’s last English-speaker is based on this linguistic alienation, as a kind of emotional background.

(TUILLEADH LE TEACHT - MORE FORTHCOMING)

There are some points about the standard language which I would recommend you to modify a little if you want to sound less unnatural:

- Learn to use the broad -s that is added to present and future forms in direct relative clauses (and in nuair clauses) :

an fear a chuireann síol -> an fear a chuirea[nn]s síol

an síol a chuireann sé -> an síol a chuirea[nn]s sé

an té a itheann feoil -> an té a ithea[nn]s feoil

nuair a éireoidh mé -> nuair a éireos mé

fad a mhairfidh mé -> fad a mhairfeas mé

nuair a bheidh tú réidh leis -> nuair a bheas tú réidh leis

nuair a shéidfidh sé an fheadóg -> nuair a shéidfeas sé an fheadóg

This broad s is above all a feature of Ulster and Connacht Irish. In my opinion, when the standard moved away from Munster Irish, it would have been more sensible to prescribe this feature as part of Standard Irish, because a standard which avoids both this feature and the typically Munster synthetic verb forms feels somewhat unnatural. When you want to sound Gaeltacht-ish but not too narrowly regional or dialectal, use these forms. They have wide currency in the language and give it a more natural ring.

- Learn the synthetic forms of the verbs, even the ones that are most typical of Munster Irish. But if you are not trying to sound specifically Munster, use the latter only in yes-no answers, where they feel natural in other dialects, too.

(More forthcoming…)

Don’t try to play the dialect expert before you are fluent in some sort of Irish. The standard language is just fine to start with if you are a learner.

Don’t think that old, established loanwords such as siúráilte or músaem are bad Irish, or English contamination. If a loanword can be written using an Irish orthography and declined or conjugated as an Irish word, it is acceptable Irish.

Remember the acceptable use of loanwords. Páirtí is a political party, but a party in the sense of a celebration is fleá or cóisir. Ministir is a Protestant minister, a cabinet minister is Aire. And nóisean is usually a crush or an infatuation, or a stupid idea, but the more literary senses of the English word “notion” are catered for by tuairim, barúil, smaoineamh, and coincheap. When Frodo says that it is an abominable notion that Gollum could have been a hobbit to start with, I’d tend to translate that “notion” with smaoineamh, for instance.

If you aren’t sure, stick to the Caighdeán. That’s basically what it’s for. However, if you are sure, you might be right.

Peig is just fine as a reading for learners. Stop laughing about it. It’s perfectly good for what it is good for, i.e. a sample of genuine Kerry Irish. However, don’t stick to Peig alone, read the other Gaeltacht autobiographies too.

Gaeltacht autobiographies are fine because they will teach you the correct and natural way to speak about your feelings in Irish. Get rid of that modern psychobabble. Learn to speak like a real person instead. That’s basically why you should read Gaeltacht autobiographies - in order to learn concrete, hands-on language.

Buy a copy of Niall Ó Dónaill’s Irish-English dictionary. The unabridged one, because you will need the dialectal parallel forms of words if you read any literature worth reading. The Gearrfhoclóir really sucks. Don’t touch it with a bargepole. It is really not that much cheaper, but it is entirely worthless for reading the sort of literature you need to read.

Many non-Gaeltacht writers constantly produce awkward and unidiomatic Irish. They seem to have learnt the language from each other, and probably consider themselves above reading native speakers’ writings. Such attitude really really sucks. The native speakers are the real guardians and custodians of the language, after all. Read their books. You can always read the non-natives’ writings after having tackled the native writers.

Some non-Gaeltacht writers introduce in their writings obsolete words from Early Modern Irish literature, which aren’t live speech anywhere and haven’t been for centuries. This really, really sucks. If there are perfectly fine words in books written by modern Gaeltacht authors, don’t try to use some Early Modern Irish poetic words. They won’t be understood, and they might even be horribly misunderstood. If a word or a meaning is marked with Lit: in Ó Dónaill’s dictionary, it does not mean it is finer or better Irish - it is a warning sign and means: This sounds pretentious, stupid and unintelligible. Don’t use it. There are really only one or two words in this category that have been successfully revived (earnáil is one of them, I think), but you have no business reviving them. I certainly wouldn’t bother, because it is more necessary to revive the real modern Irish of the modern authors.

A case in point is Breandán Ó Doibhlin’s irritating and unnecessary predilection for the verb ling!/lingeadh “to jump”. In modern Irish, “to jump” is léim!/léim or preab!/preabadh. There is no reason to revive lingeadh, which I myself have only met in two books: Ó Doibhlin’s An Branar gan Cur and a text-book of Old Irish (!). Another similar stupidity is Pádraig Ó Siadhail’s attempt at reviving sill!/silleadh as a finite verb. For Chrissake, if you want to write Scottish Gaelic, you’d better be consistent about it (and settle down in Scalpay or South Uist). Silleadh súl does exist in Irish, but for “looking” we have breathnaigh!/breathnú, dearc!/dearcadh, féach!/féachaint, amharc!/amharc, and more complex idioms such as súil a chaitheamh ar rud and spléachadh a thabhairt ar rud.

Nach aisteach an rud í an chumha. Bhí mé ag léamh The Penguin History of Modern Russia le Robert Service inniu. Tá a fhios agaibh gur stair thar a bheith scanrúil atá ann: daoine á gcur chun báis, na mílte acu, gan fios fátha ná siocair, gan aon trácht a dhéanamh ar na campaí géibhinn. Ach is é an chéad mhothúchán a chuireann sé orm ná cumha. Cén fáth? Bhuel, nuair a léigh mé Arkhipelag GULag, nó Oileánra na gCampaí Géibhinn, an chéad uair, bhí mo mháthair agus a tuismitheoirí féin beo breabhsánta i gcónaí, agus an seanárasán againn. Bhí an leabhar ar sheilf i seomra Dhaideó, áit a raibh na leabhair pholaitiúla agus stairiúla, chomh maith leis na grianghraif ó laethanta Dhaideó sa Pharlaimint. Ansin a léinn an leabhar, san áit ba sábháilte sa domhan. Agus anois, ag léamh faoi uafáis an Aontais Shóivéadaigh arís, mothaím uaim an saol sin, an tsábháilteacht sin.

Caithfidh mé a aidmheáil go bhfuil mé cineál míshásta le doicheall na meán Gaeilge roimh mo leabhar go nuige seo. Cha dtearnadh oiread is aon trácht ar Sciorrfhocail in aon áit, ach amháin gur fhoilsigh Gaelport fógrán Evertype fá dtaobh den leabhar. Ar ndóighe, tá An Gael le fógra beag uaim a chur i gcló saor in aisce, ach ar an drochuair, tháinig sé ródhéanach le dul i bprionta ins an chéad eagrán eile. Tá mé buíoch beannachtach mar sin féin go rabh Séamus Ó Neachtain sásta glacadh leis an fhógra sin - ach ar ndóighe, tá mé i ndiaidh cúpla gearrscéal a bhreacadh síos don iris cheana féin. Le fírinne, tá mé féin cuibheasach sásta leis na cinn sin - go bunúsach chan fhuil iontu ach cineál paistísí ar ghearrscéalaíocht Lovecraft, ach rinn mé mo chroídhícheall le cloí le caighdeán ard Gaeilge iontu.

Mar sin, is dócha go bhfuil sé in am agam margaíocht, fógraíocht agus reacaireacht a dhéanamh agus tuilleadh focal a bhreacadh síos fá dtaobh de chúlra na scéalta. Is é Tachtaimis an téacs is sine acu agus an ceann is faide acu, gidh nach bhfuil mé cinnte an é an ceann is fearr liom féin inniu. Déarfainn gurb é Béarlóir Deireanach an Domhain an ceann is mó a thaitníonns liom féin anois, i ndiaidh domh an t-iomlán dearg acu a réitiú don chló agus a fheiceáilt faoi chlúdach leabhair.

Ba í an tucaid ba mhó a bhí agam leis an Bhéarlóir Dheireanach a chumadh ná go rabh mé barúlach riamh nach bhfuil call le scéalta réalaíocha Gaeilge ina dtugtar mion-chur síos ar thionchar an Bhéarla ar an teangaidh labhartha, ar chaint na ndaoiní, nó ar an leathchaint s’acu ab fhearr liom a rádh. Mé féin, is fearr liom domhnáin mhalartacha a chruthú ina bhfuil an Ghaeilge i réim, ar dhóigh is nach bhfuil sí i dtuilleamaí focal Béarla leis an tsaol nua-aimseartha - nó fiú saol na todhchaí - a chur i míotar. Ar an dóigh chéadna, ba mhaith liom úrscéal mór a bhreacadh síos fá dtaobh spásairí Gaelacha ag taighde an spáis, nó fiú fá dtaobh de phláinéad i bhfad ar shiúl ón ghrianchóras seo againn agus é á thabhairt chun míntíreachais ag coilínigh Ghaelacha - rud ínteacht a bheadh cosúil le scríbhinní Lois McMaster Bujold, cuir i gcás. Ar an drochuair, cha dtáinig an plean seo i gcrann go fóill.

Maidir le Craiceann, is léir nach bhfuil ann, le bheith neamhbhalbh brúidiúil, ach an cineál stuif a tchífeá ar na liarlóga pornagrafaíochta. Bhail, ar ndóighe, chan fhuil agam an bhfoilsítear irisí den tseort sin in Éirinn inniu, ach na cinn Fhionlannacha ar chaith mé spléachadh orthu nuair a bhí mé féin in mo dhéagóir, bhí siad ag cur thar maoil le “litreacha ó na léitheoirí”, agus is éard a bhí ins na litreacha sin ná scéalta den chineál áithrid seo. Scéal eile ar fad é go rabh mé go mór mór faoi thionchar Shéamuis Uí Ghrianna nuair a bhreac mé síos an chéad leagan den scéal. Is cuimhneach liom gur chaith mé an chuid ab fhearr d’Earrach na bliana 1996 ins an Chaifé Liteartha - Turun Kirjakahvila- ag léamh agus ag athléamh an dá imleabhar de Chora Cinniúna, agus dá réir sin, chuaigh Gaeilge Shéamuis Uí Ghrianna go mór mór i bhfeidhm orm. Go bunúsach, is é an rud a bhí eadar lámhaibh agam ná gearrscéal anghrách lom mioninste a chumadh i stíl a chuirfeadh Séamus Ó Grianna i gcuimhne ar an léitheoir, nó is é an breithiúnas a thug mé ar a chuid Gaeilge go rabh sé ar an stíleolaí ba mhó de scríbhneoirí nua-aimseartha na teangtha. Le fírinne, is éard a bhí i gceist ag Séamus Ó Grianna féin lena chuid scríbhneoireachta ná scéalta a chur ar fáil do na foghlaimeoirí a bhféadfaidís teangaidh agus meon na sean-Ghaeltachta a phiocadh suas astu. Bhail, is follasach nach fear Gaeltachta mé féin, ná geall leis, ach i ndiaidh na gcéadta, nó fiú na mílte, leathanach a léigh mé de bhéaloideas agus de bhéal-litríocht na gceantar éagsúil Gaeltachta, is dóigh liom go bhfuil rud nó dhó ar eolas agam i dtaobh theangaidh na Gaeltachta, agus leis an tuigse sin a scabadh agus an teangaidh sin a mhúineadh don tsaol mhór tá mé breá sásta cúrsa damhsa a dhéanamh leis an diabhal féin, ná habair scéalta anghrácha a scríobh. Ach ós rud é gur scéal i stíl Shéamuis Uí Ghrianna a bhí ann, chuir mé cuid mhaith feola thart ar chnámha loma an scéil. Thar aon rud eile chaith mé cuid mhaith dúthrachta leis an chur síos a thug mé ar an timpeallacht, ar dhúlra na Fionlainne. Is fiú duit do mharana a dhéanamh ar an áit fosta, ar Rosc na Coilleadh. D’fhéadfá a rádh gur áit uasal neamhshaolta atá ann fiú. Cha dtig aon duine eile ansin ach amháin an lánúin óg i ngrádh, agus shílfeá go bhfuil geasa ínteacht ag baint leis - cha dtig an loch a shroicheadh ach amháin leofa siúd atá glan ó chroí.

AN EACHTRA MHÓR GHÁIRSIÚIL

An lá sin, cha rabh súil ná coinne agam leis an eachtra a bhí i ndán domh. Déanta na fírinne, bhí deireadh súile bainte agam de mhná an tsaoil seo. Ba dóigh liom gur faoi dhrochphláinéad ar fad a rugadh mé, agus an dóigh a rabh ag cliseadh orm leis na girseacha ó tháinig an chéad ragús orm in aois mo thrí bliana déag dom.
Chan ionann sin agus a rádh, ar ndóigh, nár éirigh liom mo chuid a fháil ó na cailíní ó am go ham. Nuair a bhí mé sé bliana déag, fuair mé an chéad seans, agus an uair sin, bhí beirt bhan óg i gceist. Thig linn Mín agus Sorcha a thabhairt orthu, le haghaidh an scéil áithrid seo. Siúd is nach rabh Mín ar an chuid ba dathúla de chailíní ár ranga, ní rabh sí ag breathnú go míofar, ach an oiread, nó bhí ceannaithe soicheallacha, fáiltiúla, taithneamhacha aici. Ba í Sorcha an cara ab fhearr dá rabh aici. Bhí sí ní b’áille ná ise, ach má bhí féin, bhí deich gcileagram, a bheag nó a mhór, thar an cheart aici, agus is dual do na cailíní a shílstin go gcuireann a leithéid a seansanna leis na buachaillí ó mhaith ar fad. Maidir le Mín, bhí a colainn cumtha comair, agus cha samhlófá a mhalairt léithise, ó chaitheadh sí uair an chloig go leith in aghaidh an lae ag snámh, cibé cé acu samhradh nó geimhreadh a bhí ann.
Bhí an triúr againn sé bliana déag d’aois, mar sin. Ní bhfaighfeá a sárú sin de bheirt ghirseach dheasa ar dhroim an domhain. Bhí spallaíocht de chineál ínteacht ar cois agam leofa. Súgachas saonta sóntach a bhí ann, nó bhí siad gníomhach in óg-ghluaiseacht na heaglaise, agus is ar éigean a rithfeadh leat a leithéidí sin a bhréagadh chun leapa - mar a shíl mé. Cibé scéal é, ghlac mé leis go bunúsach nach bhféadfadh a dhath titim amach eadrainn, agus b’fhéidir go mba é sin ba phríomhchúis leis go dteachaigh na cúrsaí thar cailc ar fad, ins an deireadh thiar thall.
Ba mhinic a chastaí orm iad i linn snámha an bhardais a ghnáthaínn ins an am sin. Siúd is go mba lú orm ná an sioc an chuid ba mhó den lúthchleasaíocht, bhí mé an-tugtha don tsnámh, agus ar ndóighe, bhí deis agam lán mo shúl a bhaint as mná óga dea-chumtha ansin nach rabh ach scriosán cúng éadaigh orthu.
Fág is go mba dual domh éirí áithrid a aithne i mo bhod i bhfianaise na gcailíní deasa dathúla seo, bhí mé iontach cotúil, iontach cúirtéiseach ina leith ins an am sin. Uaireanta, áfach, nuair a d’éirigh liom breith ar mo mhisneach, thumfainn mo chloigeann faoi dhromchla an uisce le ruathar a thabhairt faoi Mhín agus leathlámh liom a chuimilt lena craiceann mín síodúil. Is iomaí scread agus scréach a ligeadh sí aisti ansin, ach ina dhiaidh sin féin, chan fhágadh an miongháire a béal, agus oiread is uair amháin char chuala mé focal uaithi leis na ruathair seo a chosc, amach ón chupla uair a d’úirt sí gur buachaill an-dána a bhí ionam. Lá amháin, fuair mé de chroí méaradradh a dhéanamh ina gabhal, agus ansin, chiceáil sí uaithi chomh tobann is gur ghortaigh sí mé. Nuair a tháinig mé suas agus an anáil ag teip orm i ndiaidh an drochbhuille a bhuail ins an bhrollach mé, áfach, bhí an-imní uirthi fúm, agus í ag déanamh a leithscéil liom aríst agus aríst eile. M’anam don diucs murar chuala mé blas beag caointe ar a guth! Bhí náire orm féin fán dóigh a dteachaigh mé a chrúbáil uirthi, ach i ndiaidh an iomláin, bhí sí i bhfad ní ba bhuartha fúmsa ná fána geanmnaíocht féin. Dea-chomhartha a bhí ansin, gan dabht gan déidearbhadh.
Mar sin féin, cha dtáinig aon fhorbairt ar an scéal sin nó go dteachaigh an triúr againn, Sorcha, Mín agus mise, - go dteachaigh muid a champáil le chéile. Dáiríribh, díol iontais ar fad a bheadh ann mura dtuigfinn cad é a bhí daite domh nuair a d’iompaigh sé amach go gcaithfimis ár gcodladh a dhéanamh in aon phuball amháin. Fág is go rabh Sorcha in ann iarracht mhaith d’fhonn craicinn an ainmhí aingiallta a chur orm, ba le Mín ba mhó a bhí dáimh mo chroí. Ins an bhreis ar ragús na colainne, ba léir nár chuma léithi fúm mar dhuine, agus ba mhaith liom cumann ceart gráidh a bheith agam léithi.
Chan fhuil a fhios agam inniu cé acu againn ba túisce a fuair an smaointiú a ghoil a champáil le teacht an tsamhraidh a cheiliúradh. B’fhéidir go rabh sé soiléir do gach duine againn i dtosach báire an tseachbhrí chollaí a bhí ag goil leis an phlean, ach nuair a bhí muid i ndiaidh deireadh an ghrinn ropánta a bhaint as an taobh seo den scéal, d’fhan an smaointiú féin ag faibhriú ar ár n-intinn, agus nuair a chuaigh muid á chardáil i ndáiríre, tháinig muid ar an chonclúid nach rabh caill ar bith air mar phlean: an áit a rachaimis a champáil, an cineál gléasanna a bhí de dhíth, agus araile. Nuair a bhí na ciútraimintí, na gréibhlí, na gréithre is na cleathainsí riachtanacha ar fad ullamh againn, bhí cupla focal agam le Mín i dtaobh na gcoiscíní.
“A Mhín”, a thoisigh mé, “ba mhaith liom labhairt leat.”
Chuir sí cluas mhaith éisteachta uirthi ar an toirt. Cailín a bhí inti a bhéarfadh aird ar do chuid focal.
“Tá a fhios agat, a Mhín, go bhfuil cineál suime agam ionat”, arsa mise go cúramach, “agus, ar eagla na heagla,” caithfidh sé go raibh m’éadan ar bharr lasrach le luisne, “tá mé i ndiaidh cupla pacáiste coiscíní a cheannach. Ar eagla na heagla.” Cha rabh mé ábalta mórán céille a bhaint as an ghnúis a tháinig uirthi, agus rinne mé deifre ag pointeáil amach nach rabh mé ach ag déanamh téisclime “ar eagla na heagla”. Ar eagla na heagla - is iomaí uair a chluinfeá na focail sin uaim, dá mbeifeá i m’éisteacht agus an t-áitiú sin agam ar Mhín.
I ndiaidh dom an phaidir chapaill a thabhairt uaim, labhair sise, agus má bhí mé féin ag iarraidh bheith dioplómatúil, níor thaise daoithise é. Mhol sí mé, agus í inbharúla gur ciallmhar is gur tuigseach an mhaise domh cuimhneamh ar a leathbhreac. Ins an am chéadna, áfach, - ar sise, - ceanúil is uile mar a bhí sí orm, cha rabh sí cinnte, an rabh sí ceanúil orm ar an dóigh áithrid sin. Thairis sin, bhí muid lenár gcuid campála a dhéanamh in éineacht le Sorcha, agus b’olc an seanadh a leithéid a dhéanamh ina fianaise-se cibé…
“An mba chóir domh, mar sin, na coiscíní a fhágáil ins an bhaile?” a d’fhiafraigh mé de Mhín.
“Bhail”, ar sise, “is é an rud is fearr ná a dtabhairt linn mar sin féin, ar fhaitíos na bhfaitíos, mar a dúirt tú. Ach ina dhiaidh sin féin, coinnigh cuimhne air nach bhfuil a dhath geallta agam duit.”
“Ach ar a laghad ar bith, an bhfuil tú ceanúil orm?”
Tháinig aoibh bheag gháire ar a liopaí, agus chlaon sí a ceann.
Bhí sí ceanúil orm! B’fhéidir go mbeadh seans agam mo chuid a fháil uaithi, agus ba mhillteach an smaointiú é - smaointiú a bhí ann, dáiríribh, a bhain creathnú aoibhnis asam agus a chuir adharc chomh cruaidh orm is go mba dóbair domh síol a scaoileadh ar an toirt. Bhí lúcháir orm fosta go mb’ise, seachas aon chailín eile, a bheadh ar an chéad pháirtí craicinn agam. Cé nach rabh sí ach réasúnta dathúil, bhí sí beoga bíogúil, mar chailín, agus is fánach fear nach mothóchadh na cathuithe ag teacht air an craiceann mín deas sin a chuimilt go caomh cúramach.
Fuair mé deacair na cathuithe sin a chloí agus mé ansin ag baint lán mo shúl as Mín, ach rinne mé muinín as go mbeadh seans agam ní ba deireanaí mo dhúil a shásamh. An rud a bhí i ndán domh dáiríribh, is beag a rithfeadh a leithéid liom choíche, ansin.
Mar is dual don am imeacht, tháinig an lá socraithe, agus sinne ag tabhairt aghaidhe ar an chamas chiúin scoite a bhí roghnaithe mar áit champála againn. Nuair a bhí an puball ina sheasamh, chaith gach duine againn a sheal féin istigh ag cur culaith snámha air féin, agus amach linn ansin ag baint suilt agus subhachais as an uisce nach rabh rófhuar ná róthe. Bhí maolú ann ar theaspach an lae, ach ins an am chéadna, cha rabh sé chomh fuar is go gcuirfeadh sé ag creathnú sinn nuair a stad muid den tsnámh sa deireadh. D’éirigh muid aníos as an uisce, agus na braoiníní ag rith síos leis an chraiceann, agus ansin, shoiprigh gach duine againn a thuáille timpeall air féin le ligean don chulaith snámha titim ar urlár an phubaill. B’ábhar adhairce domh an smaointiú go rabh na cailíní ina gcraicinn dhearga faoina dtuáillí, ach char lig mé a dhath orm. Chaith muid tamall fada inár dtost, agus an ghrian ag claonadh síos ar a bealach trasna na spéire. De réir a chéile, tháinig an chaint ar ais againn, agus nuair a bhí an loch á dheargadh ag gathanna deireanacha na gréine, bhí comhrá ciúin ar siúl againn, agus muid i mbéal an phubaill ag baint lán ár súl as an chrónachan.
Daoine óga a bhí ionainn, agus mar sin, ba dual dúinn cúrsaí cleamhnais a tharraingt chugainn mar ábhar cainte agus comhráidh. Ba í Sorcha ba mhó a bhí ag caint, agus lionn dubh uirthi, nó chreid sí go rabh sí róramhar le go dtabharfadh aon bhuachaill grádh daoithi. D’áitigh Mín agus mise uirthi nach rabh an ceart ná aon chuid de aici, agus d’úirt mise léithi go rabh sí meallacach go maith, ó thaobh an chraicinn de. “Cha mbíonn sé deacair agat buachaill a chealgadh chun leapa leat”, arsa mise, agus chan bréag a bhí ann ar aon nós. Ba dána an mhaise domh a leithéid a rá le cailín chráifeach b’fhéidir, ach, i ndiaidh an iomláin, ba é sin an taobh den tseith ba mhó a bhí ag déanamh scime daoithi.
Tháinig meangadh gáirí lena liopaí, meangadh beag cliste nach bhfaca mé ar aon chailín riamh. Ar a laghad, ba ise an chéad ghirseach a chonaic mé ag drannadh an mheangaidh sin liomsa. Bhí fonn craicinn ag teacht ar Shorcha!
Lig Mín miongháire aisti agus d’fhiafraigh sí díom, an bhféadfainn faoiseamh a thabhairt do Shorcha, i gcruth is go gcreidfeadh sí feasta go rabh píosa deas craicinn inti d’fhear. Caithfidh sé go dtáinig luisne ionam ar an toirt, agus an teas a mhothaigh mé in m’aghaidh. D’airdigh an bod a cheann, agus é ag iarraidh theacht chun solais ó scáth an tuáille.
Bhain Mín an tuáille de Shorcha, agus í ag saighdeadh fúm: “Bain lán do shúl aisti! Nach bhfuil sí go deas? Nach bhfuil sí sách deas agat?
Cha rabh mé ábalta a rádh ach: “Tá…”
Bheir Mín ar chíoch chlí Shorcha agus í á hairdiú, ar dhóigh is go bhfeicfinn ní b’fhearr í agus an lá ag diúltú dá sholas. Chrom mé síos ar Shorcha agus chuir mé mo liopaí timpeall ar an dide. Dar Dia, shíl mé, scaoilfidh mé le mo chuid síl sula mbeidh a fhios agam féin é, agus beidh Sorcha leagtha suas ina dhiaidh. Cha rabh mo bhod chomh cruaidh sin riamh, agus ba dóigh liom go rabh sé le pléascadh ar an toirt. Ansin, mhothaigh mé Mín ag breith air, agus rith creathnú fríd mo cholainn, nó ba é sin an chéad uair i mo shaol a bhain aon chailín domh thíos ansin.
“Cuirfidh mé coiscín ort, a stór”, ar sise, agus í ag tarraingt mo bhoid leis an chochall rubair a chur air. Ansin, stiúraigh sí mo sháiteán isteach i bhfaighin Shorcha, agus mé faoi iontas go hiomlán. Ar theastaigh uaithi go mbeinn ag bualadh craicinn lena cara, cé go rabh an chuma ar an scéal go gairid roimhe sin gurb ise a bheadh mar leannán agam?
“Bí á stialláil”, ar sise liom, “tabhair faoiseamh do Shorcha, ós é atá uaithi. Nach bhfuil sí sách deas agat?”
Aríst, ba é an t-aon fhocal amháin a tháinig liom ná: “Tá…”
Agus ansin, cha rabh ar an tsaol ach Sorcha agus mise. Thoisigh mé a sháthadh mo bhoid isteach inti, agus mé ag cuimilt mo dhá lámh timpeall a colainne, ag iarraidh í a chur ar bhealach an aoibhnis. Thug mé póg i ndiaidh a chéile daoithi, agus mé ag súgradh lena cluasa nó ag ligint do mo chuid méar dul síos le cnámh a droma. Mhothaigh mé ag creathnú fúm í, agus mé á cuimilt. Bhí mé ag bualadh craicinn díreach mar nach mbeadh an darna háiméar i ndán domh ina dhiaidh seo, agus ba léir nach mba thaise daoithise é.
Nuair a chuaigh an tonn aoibhnis fríd an bheirt againn, b’fhacthas domh gur phléasc buama adamhach taobh thiar de mo mhagairlí. Ins an am chéadna, mhothaigh mé Sorcha ag úthairt is ag lúbarnaigh fúm, agus ag amharc siar ar an ragús a bhí orainn, is ábhar iontais domh nár thit an puball isteach agus an dóigh a rabh muid ag ciceáil uainn. I ndiaidh an bhabhta craicinn, chaith muid tamall fada inár luí in aice le chéile agus ag cuimilt a chéile. Ach mar sin féin, bhí mé cineál míshásta. I ndiaidh an iomláin, ba do Mhín ba mhó a thug mé taithneamh, agus b’fhearr liom luí léithise, in áit Shorcha. Ón taoibh eile de, ámh, ba mhór an truaidh liom Sorcha a thréigbheáilt ar mhaithe le Mín, ó ba léir go rabh sí in anás féinmhuiníne agus nár shíl sí mórán dá háilleacht féin.
Mar sin féin, shantaigh mé Mín i gcónaí. Nuair a bhí mé ag bualadh craicinn le Sorcha, bhí sí ag cuimilt a báltaí féin lena leathlámh le faoiseamh a fháil, ach anois, bhí sé de dhíobháil orm go mór mór í a fháscadh chugam. An lá arna mhárach, agus an triúr againn ag teacht chugainn i ndiaidh chodladh maith na hoíche, chrom mé ar Mhín a phógadh agus a chuimilt, agus is é an deireadh a tháinig leis an chluiche sin ná an rud a rabh súil leis: sháith mé isteach mo bhod, agus chaith mé tamall ag streachailt leathair le Mín. Cha dtáinig maolú ar bith ar an teasghrádh a bhí tugtha agam daoithi, a mhalairt ar fad, nó ba leasc liom greim mo lámh a scaoileadh daoithi i ndiaidh ár gcomhriachtana. Mar sin féin, b’éigean dúinn aird a thabhairt ar Shorcha, agus an faitíos a bhí uirthi go ligfimis síos í. Nuair a bhí an obair críochnaithe agam le Mín, cha rabh de rogha agam ach Sorcha a ghiúmaráil aríst. Ba mhór an obair é beirt chailíní a shásamh, agus nuair a bhí sé thart, bhí mé ní ba tuirsí ná riamh.
Ins an deireadh, thit ár gcodladh ar an triúr againn istigh ins an phuball, agus muid ag coinneáil teasa le chéile faoinár gcuid blaincéad. Le teacht an lae, tháinig muid chugainn aríst, ach anois, cha rabh tuilleadh craicinn ar fáil domh ó cheachtar den bheirt acu. Rud ba mheasa fós, áfach, nár éirigh liom cumann gráidh a chur ar bun le Mín ina dhiaidh sin féin. Le fírinne, is dócha go rabh na cailíní do mo mhilleánú fán dóigh a dteachaigh siad thar fóir an oíche sin, agus mar sin, bhí an seancharadas ar shiúl eadar mé féin agus iadsan. Cha rabh mé ábalta, áfach, Mín a ligint i ndearmad. Is iomdha oíche aonair a chaith mé ag blí mo bhoid agus ag brionglóidigh fúithi.
An grádh éagmhaise sin a thug mé do Mhín, is follasach gur fhág sé goimh de chineál ínteacht ionam, goimh nach dtáinig cneas ceart thairsti riamh. Nuair a chuimhnigh mé ar na cailíní ar fhéach mé leis an choimeadar a chur orthu ó sin i leith, b’éigean domh a aidmheáil nár éirigh liom go rómhaith le haon bhean acu. An chuid ba mhó den am, cha rabh mé ábalta oiread is síneadh leis an ghirseach, gan aon trácht ar chumann cheart gráidh. Bhí cupla cailín ann a bhí sásta a gcosa a scaradh in m’araicis, ach sin a rabh ann: nuair a bhí an gnoithe déanta againn, agus an oíche thart, d’fhág siad slán agam go múinte agus as go brách leofa as m’árasán agus as mo shaol.

Is beag a rithfeadh liom ar an lá udaí go rabh athrú saoil daite domh in achomaireacht. Bhí mé díreach do m’ullmhú do scrúdaíocha samhraidh na hollscoile, agus chuaigh mé go dtí an leabharlann le stampa nua a fháil ar cheann de na leabhartha a bhí le léamh agam, i gcruth is go bhféadfainn í a choinneáil agam seachtain eile. Nuair a rinne mé mo bhealach trasna an urláir go dtí an deasc seirbhíse, bhí súil agam le bean de na leabharlannaithe meánaosta a rabh ballaíocht aithne agam orthu ón chupla mí a chaith mé féin in mo chúntóir anseo, corradh agus bliain roimhe sin. Baineadh stangadh asam nuair a chonaic mé bean óg dheas ag teacht in m’araicis ón chúlseomra.
“Dia duit”, arsa mise, agus seort iontais orm.
“Dia is Muire duit”, ar sise.
“Gabh mo leithscéal, ach is dóigh liom nach bhfaca mé thú ag obair anseo riamh. Is cosúil go bhfuil tú díreach úrfhostaithe.”
“Tá. Tá mé ag staidéar leabharlannaíochta, agus mé le mo sheal oiliúna a dhéanamh anseo i rith an tsamhraidh.”
“Chaith mé féin seal ag obair anseo anuraidh tá’s agat. Mar sin, d’fhéadfá a rádh go bhfuil seort aithne agam ar an teach agus ar a bhfuil ann. Ba mhaith liom iasacht an leabhair seo a athnuachan, más é do thoil é.”
Ghlac an cailín leis an leabhar uaim. Tharraing sí a scanóir láimhe thar an bharrchód ar an chlúdach, agus í ag caitheamh taobhshúile ar scáileán an ríomhaire. “Fan bomaite…Ó, is oth liom.”
“Cad é?”
“Tá triúr mac léinn i ndiaidh an leabhar seo a chur in áirithe, agus chan fhuil cóip ar bith eile ar an tseilf againn.”
“Triúr eile a deir tú? Ó maigh-ó. Tá an leabhar ag teastáil uaim don scrúdú.”
“Bhail, dealraíonn sé go bhfuil an triúr eile le ghoil faoin scrúdú chéadna”, ar sise. Ansin, áfach, chonaic mé splanc mhagúil ag lasadh suas ina súile. “Ach ar ndóigh, d’fhéadfainn an leabhar a athstampáil duit agus neamhshuim a dhéanamh den triúr eile…ar aon choinníoll amháin.”
“Cén coinníoll?” a d’fhiosraigh mé, agus iontas orm.
“An rachfá go dtí na pioctúraí liom amárach?”
Cha rabh gíocs ná míocs asam i ndiaidh domh na focail sin a chluinstint. Bheadh sí sásta athiasacht an leabhair a thabhairt domh faoi choim, ar acht is go rachainn ar scannán léithi. Cad é an chuma a bhí ar chúrsaí an tsaoil inniu?
“Rachainn agus fáilte”, a d’fhreagair mise, “ach tháinig seo cineál aniar aduaidh orm. Cad fáth a rachfása liom féin, thar aon duine eile? Chan fhuil aithne ar bith agat ormsa, agus tá an ollscoil foirgthe le stócaigh.”
“Le fírinne”, ar sise - Sadhbh a bhí uirthi, mar a chonaic mé ar an lipéad a bhí ar a cíoch chlí - “cha dtig a rádh nach mbeadh aithne agam ort. Chuala mé an oiread seanchais ag foireann na háite fút agus go bhfuil mé cineál fiosrach anois.”
Seanchas? Bhail, ba chuma. Bhí an leabhar de dhíth orm go géar, agus cha rabh aon chaill ar an ghirseach ach an oiread. Le fírinne, chuir sí eadar Shorcha agus Mhín i gcuimhne domh.
“Bíodh ina mhargadh”, arsa mise.
Thug muid ár n-uimhreacha guthán póca dá chéile, agus ansin, b’éigean daoithi freastal ar chustamóirí eile. Ba leasc liom cur isteach uirthi ina cuid oibre, agus mar sin, d’fhág mé slán aici go múinte. Stop mé ag an doras leis an spléachadh dheireanach a chaitheamh ina treo sula nglanainn liom as an áit. D’fhreagair sí an t-amharc sin trasna an urláir, agus nuair a chas mé uaithi ar ais, ba dóigh liom go bhfaca mé ag bobáil súile liom í.
Chuaigh mé liom ‘na bhaile, agus an leabhar faoin ascaill agam. Bhí an t-árasán beag cúng ag breathnú lán comh truamhéileach agus a bhí riamh. Ar ámharaí an tsaoil, bhí leaba cheart agam anois, - is é sin, cha mbínn ag déanamh mo chuid codlata ar sheantocht a bhí caite fiarthrasna an tseomra a thuilleadh - ach is beag cuid súl a bhí ins an áit ar fad. Bhí na leabhartha agus na dlúthdhioscaí ar fud an urláir, agus thairis sin, bhí na hirisí craicinn le feiceáil. Dá dtigeadh Sadhbh ar cuairt chugam, is dócha go mb’fhearr gan iad a bheith comh nocht sin.
Chuir mé na hirisi pornagrafacha i bhfolach i gceann de na tarraiceáin thíos ins an chupard, agus ansin, chuir mé sonrú ins an chúpla leabhar coimicí craicinn ar an tseilf. An mba chóir domh iad a cheilt ar Shadhbh comh maith? Bhail, is dócha go bhféadfainn a bhfágáilt ansin. Nuair a thiocfadh an cruth ar an tairne, cha mbeadh ann ach rud a chuirfeadh in iúl do Shadhbh go mba fear fearga mé agus go rabh nádúir an fhir ionam. Mar a d’úirt cara liom a bhí ina fhear mhór banaíochta, cha chuireann sé isteach ar an mhnaoi go bhfuil suim agat i gcúrsaí craicinn, más léir daoithi go bhfuil suim agat i gcúrsaí eile fosta. Thairis sin, chan ionann irisí craicinn den chineál shuarach agus coimicí craicinn le healaíontóir fhiúntach. Cha cheadóchadh a náire don chuid is mó de na girseacha súil a chaitheamh ar an chéad rud acu, ach ar ndóighe, cha mbeadh siad leath comh cotúil roimh an darna cuid. Sin é an cineál moráltacht dhúbailte a bíos ag roinnt leis na mná óga - gach rud a bhfuil míchliú na pornagrafaíochta air, seachnaíonn siad é, ach fan go gcuirtear an rud céadna ar fáil faoi ainm an anghrádha, agus beidh tóir an diabhail ag na girseacha air. Ach mar sin féin, nach cuma? Sin iad na cailíní duit, agus mura bhfuil tú sásta grádh a thabhairt dófa mar atá siad, fanfaidh tú ag blí do bhoid féin go gcaitear na trí sluaiste ort, mar is airí ort.
Cúpla lá ina dhiaidh sin, scairt Sadhbh ar an ghuthán póca orm.
”Mora duit ar maidin”, ar sise - bhí sé deich a’chlog agus ceart go leor bhí mise díreach ag iarraidh an leaba a fhágáilt. ”Cogar, an mbeidh tú sásta ‘Paisean eadar Dhá Thine Bhealtaine’ a fheiceáilt anocht? D’éirigh liom dhá thicéad a fháil don taispeáint ar a deich a’chlog.”
Deich a’chlog? B’ionann sin is a rádh go dtiocfadh deireadh leis an scannán leathuair an chloig i ndiaidh an mheán oíche, a bheag nó a mhór. Ach ar ndóighe, bheinn breá sásta an scannán a fheiceáilt. Bhí sé i mbéal an phobail i láthair na huaire, agus an chuma ar an scéal gur siamsaíocht mhaith a bhí ann. Go bunúsach, má bhí na léirmheasanna inchreidte, is éard a bhí ann ná scannán eachtránaíochta a chuirfeadh Indiana Jones i gcuimhne duit, agus blas den anghrádh curtha leis sin a d’fhág an scannán cosúil le heachtraí Emmanuelle ó na seachtóidí. Sin é an cineál scannáin ba bhreá leat a fheiceáilt i gcuideachta Shaidhbhe, leoga. Ar ndóigh, bhí cuid de na léirmheastóirí ag caitheamh anuas ar an scannán, agus iad barúlach go rabh sé ”ag oibiachtú na mban”, ach sin é an port a bhíodh acu i gcónaí.
Tháinig Sadhbh nuair a bhí nóin bheag agus deireadh lae ann.