Na blianta fada ó shin, bhí mé ag iarraidh leathanach Gaeilge a chur ar bun faoi chogadh chathartha na Stát Aontaithe. Seo na rudaí a scríobh mé lena aghaidh sin.
Cúlra an Chogaidh
Nuair a fuair Alabama cead isteach ins an Aontas thiar ins an bhliain míle ocht gcéad is fiche, bhí aon daorstát déag agus aon saorstát déag ar fad ins na Stáit Aontaithe. Leamhsháinn a bhí ann eadar stáit na saoirse is stáit na daoirse, agus ní bheadh muintir na saorstát sásta tuilleadh daorstát a ligint isteach dá bhfágfaí ina mionlach iad féin, ansin. Ón taobh eile de, is léir go rabh sé de dhíth ar bhunadh an Deiscirt stádas stáit a bhaint amach d’achan chríoch nó limistéar - territory - dá gcuid féin. Mar sin, nuair a bhí Missouri ag lorg ballraíocht an Aontais, bhí call le réiteach sách casta a chur i gcrích, comhghéilleadh Missouri, mar a bheirthear air. Ba chuid den chomhréiteach seo ná gur scoilteadh stát Massachusetts ina dhá leath. Ghreamaigh an seanainm de cheann acu, agus baisteadh Maine ar an stát nua. Mar chuid den réiteach chéadna, glacadh an cinneadh, fosta, ná nach mbeadh an daoirse le ceadú in aon áit taobh thuaidh de dhomhanleithead an tríocha sé ghrád go leith (36o 30′), agus na críocha nua, a bhí faighte ón Fhrainc nuair a ceannaíodh Louisiana ó Napoleon, le dhul isteach ins an Aontas mar stáit úra, an lá ab fhaide anonn.
Ins an bhliain míle ocht gcéad a deich is dhá scór, fuarthas críocha nua ó Mheicsiceo, agus tuilleadh fadhbanna ag dul leofa. Tháinig Caileafóirne isteach mar shaorstát, ach fágadh faoi mhuintir Nua-Mheicsiceo agus Utah (nó Deseret, mar a bheireadh na Mormónaigh féin ar an chríoch s’acu) a rogha freagra a thabhairt ar cheist na daoirse.
Fán am chéadna, bhí an diospóireacht phoiblí fá dtaobh den daoirse ag dul chun géaradais ar go leor dóigheanna. Bhí an Deisceart ag éileamh go gcuirfí le déine an Achta um Cheapadh na nDaor Teifeach (“Fugitive Slave Act”), is é sin, an dlí áithrid ina rabh sé leagtha amach go rabh de dhualgas ar mhuintir na saorstát féin daor a bhí ar a sheachnadh a cheapadh is a chur ar ais a fhad lena úinéir. Is léir nach rabh muintir an Tuaiscirt sásta bheith ina mbaillí ag na Deisceartaigh, go háithrid iad siúd acu a bhí in aghaidh na daoirse ó thús.
Chuir sé tuilleadh dlúthais leis an diospóireacht go dtáinig Cábán Uncail Tomáisín, úrscéal cáiliúil Harriet Beecher Stowe i gcló ins an bhliain míle ocht gcéad caoga is a dó. Bhí ráchairt as an ghnáth ar an leabhar áithrid seo, agus bhain sé stangadh as na léitheoirí a thuigbheáilt go rabh lánúineacha pósta á scaradh le chéile, páistí á sciobadh ó othras a máithreacha agus Gormaigh a rabh mianach an ghiniasa iontu á gcoinneáil i mbun garbhrúpálaíocht oibre ar an t-aon tséala amháin is go bhfaighfeadh díoltóir na ndaor a chuid shuarach. Mhéadaigh go mór ar a líon siúd a bhí ag cur in aghaidh na daoirse, agus tháinig brúghrúpa callánach, cársánach ar an fhód lena éileamh go gcuirfí deireadh le “foras aistíoch” na daoirse.
Níor cuireadh an daoirse ar ceal, ach murar cuireadh, rinneadh spior spear de chomhghéilleadh Missouri le teacht na stát nua. Nuair a scaradh Kansas agus Nebraska ó na nuaghabháltaisí eile mar chríocha ar leith a bhí le dhul isteach ins an Aontas, fuair bunadh an Deiscirt a n-achainí nach nglacfaí le haon chinneadh ar leith i dtaobh na daoirse ins na stáit nua, ach an cheist a fhágáilt faoi bhráid mhuintir na stát nua féin, comh túisce is a bhainfidís amach an stádas sin. Ach ó bhí Kansas agus Nebraska suite glan oscartha taobh thuaidh den domhanleithead shocraithe, is é an tátal a bhain bunadh an Tuaiscirt as an scéal ná go rabh na Deisceartaigh ag féacháil leis an daoirse a fhairsingiú thar an riachtanas, nó thar an dosheachantacht.
Ins an bhliain míle ocht gcéad is trí scór, chuaigh Abraham Lincoln i gceannas ar an tír. Bhí sé meáite ar an Aontas a chosaint ar aon scoilt nó scarúint, agus le sin a dhéanamh, bhí sé fonnmhar a gceart a ghéilleadh do bhunadh an Deiscirt - fiú, an seanbhlas a chuir an daoirse air féin a choinneáil faoi chois - ar acht go mbeadh na Deisceartaigh sásta a theacht ina araicis an oiread céadna. De réir a chéile, áfach, bhain sé deireadh súile d’fhonn an Deiscirt chun comhoibriú. Thoisigh cogadh carad a dh’eascairt.
Cúlra Eacnamaíoch an Chogaidh
Ós rud é nach bhfuil na hintleachtóirí, na diabhail sin, sásta riamh leis an chéad scéal a chreidbheáilt, is iomaí iarracht a rinne siad leis an chogadh a mhíniú ar chúiseanna eacnamaíocha, agus blas an Mharxachais ar chuid mhór de na míniúcháin áithride seo. Mar sin féin, is féidir go bhfuil ábhar saibhrithe ár n-eolais iontu, agus gá le súil ínteacht a chaitheamh orthu. Glactar leis, go prionsabalta, gur toradh do shain-imthoscaí eacnamaíochta an Deiscirt atá ins an daoirse, mar fhoras sochúil. Bhí éagsúlacht eacnamaíochta ins an Tuaisceart, agus réabhlóid na tionsclaíochta ag dul ar aghaidh ansin; ins an Deisceart, áfach, “b’é an Cadás an Rí”, mar a deirtí. I lár na naoú haoise déag, b’iad daorstáit an Deiscirt a tháirgíodh seacht n-ochtú cuid de chadás an domhain. Thairis sin, bhí tábhacht leis an tobaca, leis an tsiúcra agus leis an rís ar an mhargadh dhomhanda.
Ó bhí eacnamaíocht an dá thaobh comh difriúil sin le chéile, bhí sainleas an Tuaiscirt agus riachtanaisí an Deiscirt ag teacht crosach ar a chéile go mór mór. Bhí sé de dhíobháil ar an Tuaisceart an tionsclaíocht intíre a dhíonadh ar an chomórtas eadarnáisiúnta fríd dhleachtanna caomhnaitheacha a thobhach agus cánacha arda a ghearradh ar na hearraí iomportáilte. Na plandóirí saibhre ins an Deisceart a bhí ag saothrú brabaigh as allas mhalacha na ndaor, ní rabh suim acu ina leithéid. Theastaigh uathu nach gcoinneochadh aon chineál dleachtanna custaim iad ó bheith ag reic a gcuid cadáis ar an choigríoch agus ag ceannach earraí só ar an airgead.
Maidir leis an daoirse, creidtear go forleathan go rabh sí ag dul as faisiún cibé scéal é, ar chúiseanna eacnamaíocha. Más fíor dófa siúd a áitíonns a leithéid, níor chuir feachtais na n-idéalaithe tuaisceartacha ach moill ar bhás dhosheachanta na daoirse fríd shiombail pholaitiúil a ghairstint daoithi. Chluintear, fiú, go rabh na sclábhaithe ní b’fhearr as ag curadóireacht ins na plandálacha ná an lucht oibre ins na monarchana ó thuaidh. Níor den chríonnacht é na daoir a chéasadh ná a chur thar a n-acmhainn, ach is léir go rabh fuilstin mhór daite d’aon duine a rugadh ina Ghormach theas, ó ba rud é gurb uirísliú ann féin é d’aon duine bheith i d’earra le reic is le ceannach, agus tú go hiomlán dearg i muinín dea-thola an úinéara. Ar ndóighe, bhíodh úinéirí fiaile flaithiúla ann, agus iad dáiríribh ag iarraidh freastal ar riachtanaisí a gcuid daor nó ag cur gairmoiliúint éigin ar fáil dófa, le go mbeadh scileanna oibre acu a choinneochadh biadh is beatha leofa, cuma cé acu daoir nó saoránaigh a bheadh iontu. Ón taobh eile de, áfach, ba mhinic nach gceadóchadh a chruachás airgeadais féin don daorúinéir cothrom féinne a chleachtadh, beag beann ar aon dea-thoil a bhí ina dhúchas mar dhuine.
Duine as achan chúigear de bhunadh ghealchraicneach an Deiscirt, bhí daoir aige. Agus ní rabh plandálacha móra ach ag duine as achan naonúr acu seo. I lámha an bheagán uasaicme a bhí na daoir, comh maith le gach cineál maoin shaolta eile ins an Deisceart; formhór mór de na Geala féin, cha rabh daor ná deoraí acu. Mar sin féin, fuair an dornán mórphlandóirí an-tacaíocht ó na bochtáin gheala, “lucht na muineál deargdhóite” mar a bheirthear orthu inniu féin (ó chreidtear go bhfuil cúl a muiníl dóite ag an ghrian, agus iad cromtha ar a gcuid obair thalmhaíochta). Bhí na daoiní seo talcánta tréan ag cur ar son na daoirse is na scarúna, ós rud é nach rabh de chúis bhróid acu ina saol chruaidh ach iad a bheith suite ní b’airde ná na daoir ins an tsochaí. Bheadh an beagán seo féin caillte acu dá dteántaí saoránaigh de na Gormaigh.
An Scarúint
Bhí críoch Khansas ina cnámh spairne ag an dá thaobh comh fada siar leis na míle ocht gcéad caogaidí, agus lucht a leanstana ag cur troda ar a chéile gan taise gan truaidh gan trócaire ins na sráideanna i mbailte móra na críche. De réir a chéile, chuaigh na cúrsaí chun olcais, go dtí gur toghadh Lincoln ina Uachtarán. B’é an clár oibre a thug a fhad leis an Teach Bhán é ná go bhfágfaí a rogha féin ag na daorstáit, ach tháinig malairt phoirt aige go géar gasta nuair a thoisigh siad a dh’éirí as an Aontas fá dheireadh na bliana míle ocht gcéad is trí scór.
Bhí Carolina Theas ar an chéad stát a fuair dealú: thionóil ionadaithe pobail an stáit i Charleston i gcruinniú a d’eisigh forógra scarúna. Tháinig an Deisceart Domhain go tiubh téirimeach ins na sálaí: an tSeoirsia, Alabama, Florida, Mississippi, Louisiana, agus Texas. Ar an cheathrú lá de Mhí Feabhra ins an bhliain míle ocht gcéad a haon is trí scór, bhunaigh stáit na scarúna an Chónaidhm - malairt Aontais, nó fiú an frith-Aontas, mar a d’fhéadfá a rádh - i Montgomery i stát Alabama. B’é Jefferson Davis, Seanadóir ó Mississippi, a fuair an Uachtaránacht. Shocraigh sé síos in Atlanta ar tús, ach ansin, tháinig Virginia isteach, agus h-athraíodh an phríomhchathair ó Atlanta go Richmond.
Níorbh iad na daorstáit uilig a chuaigh leis an Chónaidhm. D’fhan roinnt acu - Kentucky, Missouri, Delaware agus Maryland - dílis don Aontas, siúd is go mb’iomaí duine aonair ansin a thréig an chúis le dhul thar teorainn agus fostó a fháil leis na Rebs. Na Rebs - b’iad sin na Reibiliúnaigh iad, is é sin, muintir an Deiscirt, nó sin é an leasainm a bhaist na Yanks, na Tuaisceartaigh, orthu.
Síltear gur leasainm ar sheandúchasaigh na háite i Nua-Eabhrac a bhí ins an fhocal sin “Yank” nó “Yankee” ar tús. “Amstardam Nua” a bhí ar an áit sula dteachaigh sí ó lámh na nOllannach go lucht an Bhéarla, agus ainm coitianta é “Janke” i measc na nOllannach; is dócha gur leasainm ar Ollannach a bhí ann ar tús, agus lucht an ghrinn á thabhairt ar mhuintir na cathrach “iar-Ollannaí” seo ina dhiaidh sin.
Cosúil leis an dóigh a dtugann na Sasanaigh “Tommy Atkins” ar ghnáthshaighdiúir dá gcuid féin, ba ghnách le lucht an dá thaobh “Johnny Reb” agus “Billy Yank” a thabhairt ar a chéile.
Uaireanta, nuair a tharla siad as éisteacht na n-oifigeach, rinne Billy Yank agus Johnny Reb muintearas le chéile. Bhí an teanga chéadna ina bpluic, agus cibé iaróg a tháinig eatarthu, b’í an tír chéadna agus b’iad na hidéil chéadna a mhúnlaigh iad ó thús. Is léir dúinn inniu, ar ndóighe, gurb ag na Tuaisceartaigh a bhí an chuid is mó den cheart, ó thaobh na moráltachta de. Mar a d’úirt Lincoln, aon rud nach bhfuil ceart ó thaobh na moráltachta de, ní féidir dó bheith ceart ó thaobh na polaitíochta de ach an oiread; agus, mar a d’úirt sé comh maith, mura rabh an daoirse mícheart, ní rabh a dhath ar bith mícheart ar an tsaol seo. Mar sin féin, cúis truaidhe a bhí i Johnny Reb agus i mBilly Yank araon, agus ins an chogadh a chuir ag lámhach a chéile iad. Bhí sé ar chogaíocha móra na linne, agus é ag slogadh síos beatha saighdiúirí is sibhialtaigh go cruálach craosach cíocrasach, fad is a mhair sé; agus siúd is gur chuir sé deireadh leis an daoirse, níor leigheas sé an scoilt eadar geal agus gorm.
Tháinig go leor cneasú ar an chneá ó shin, agus ba chóir gan a bheag a dhéanamh den bhiseach atá ann. Tá iarrachtaí dílse dicheallacha ar obair ag go leor daoiní ionraice ar fud na Stát Aontaithe le lucht an dá chine a thabhairt in araicis a chéile. Mar a d’úirt Stiofán Uinseann Benét: Tá muid ag déanamh ár ndichill, mar náisiún; is dóigh liom go bhfuil muid ag déanamh ár ndichill. Ach faraoir géar, maireann an ghoimh sách beo, sách frithir i gcónaí, agus polaiteoirí mífhreagracha, eadar gheal agus ghorm, ag baint fola as an tseancholm anois is aríst.
Dún Sumter: Tús an Chogaidh
Nuair a d’fhág an Deisceart slán ag an Aontas, cha rabh ina chogadh dhearg go fóill. Bhí a shíol curtha, áfach, agus é ag tabhairt bachlóga taobh amuigh Charleston, áit a rabh an bhunáit mhíleata udaí Dún Sumter suite, agus díormaí ón Tuaisceart ar garastún ann. Bhí na saighdiúirí ansin ag dul in anás bídh agus raiachtanaisí eile, agus nuair a rinne long de chuid an Tuaiscirt iarracht, in Eanáir na bliana 1861, a theacht chun fortachta d’fhoireann an dúin, níor lig airtléire an Deiscirt daoithi taobhú leis an chósta. Ins an Mhárta, hoirníodh Lincoln ina Uachtarán, agus d’éiligh sé go dtabharfaí cuidiú agus cúnamh don daingean faoi léigear ar inn nó ar éigean.
Bhí an Deisceart eadar dhá thine Bealtaine anois. An ginearál Pierre Gustave Toutant Beauregard a bhí ag cur léigir ar Dhún Sumter, cha rabh doirteadh fola ar bith de dhíobháil air, agus é ag iarraidh na Tuaisceartaigh a bhréagadh chun géillte ar bhealach comh síochánta agus ab fhéidir. Ní rabh ceannasaí Dhún Sumter, an Caiftín Roibeard Anderson, ró-araiciseach chun catha ach an oiread, ach d’fhéach sé leis an am a bhí aige a shíneadh amach, le go mbeadh d’uain ag an Tuaisceart a chuid soláthairtí a thabhairt isteach. B’é ba chríochthoradh do tharraingt seo na téide eadar é agus ginearál an Deiscirt ná go dtáinig tús le cogaíocht cheart. Go moch ar maidin, an ceathrú lá déag de Mhí Aibreáin 1861, thoisigh gunnaí móra an Deiscirt a loisceadh ar Dhún Sumter. Bhí Anderson eadar dhá chomhairle ar tús, ach ansin, shocraigh sé suas a intinn agus d’fhreagair an daingean ar an lámhach.
Nocht loingeas de chuid an Tuaiscirt taobh amuigh de Charleston an lá arna mhárach, ach d’fhan na longa amach ón teagmháil: cha dtearn siad iarracht briseadh fríd line chosanta an Deiscirt. Ba léir nach rabh aon duine ag santú troda. De réir a chéile, chonaic Anderson an dún s’aige á chreimeadh ag tine na hairtléire, agus thoiligh sé go réidh leis an chomha a chuir Beauregard in iúl dó. Bhí an ginearál dóighiúil go leor, agus é sásta cead a gcos a fhágáilt ag na Tuaisceartaigh: ní bhfuair aon duine acu bás le linn an lámhaigh, ach d’éirigh taismeach d’aon saighdiúir amháin ina dhiaidh sin, le linn an tsearmanais a cóiríodh le hísliú bhratach an Aontais agus imeacht na dTuaisceartach a chomóradh.
Siúd is gur éirigh le hAnderson is le Beauregard an chuid ba mheasa den troid a sheachaint, tuigeadh go mb’é an t-imeacht é anois. Bhí an lasair sa bharrach, agus an cogadh pléasctha. Chuaigh an Deisceart ar mire ar fad le teann cogúlachta, agus Virginia, Carolina Thuaidh, Tennessee, agus Arkansas ag dul ins an Chónaidhm. Chuir an Tuaisceart sonrú ann fosta nach rabh druidim ón spairn lann a thuilleadh. I ndiaidh do Dhún Sumter titim, d’fhógair Lincoln go rabh seachtó míle óglach d’fheidhm air le haghaidh an airm, agus ní rabh aon mhoill ar mhuintir an Tuaiscirt freagairt ar an ghairm shlógtha seo.
Cé a bhéarfadh buaidh? Bhí an Tuaisceart ní ba láidre ó thaobh an daonra de, agus ós rud é nach rabh lá na hardteicneolaíochta buailte go fóill i gcúrsaí cogaidh, bhí tábhacht leis an daonra. Thairis sin, bhí an Tuaisceart ag dul chun tionsclaíochta go géar gasta, agus dá thoradh sin, bhí gréasán na mbóithre iarainn thar barr ar fad, ansin: ba mhillteanach an gléas siúil í an traein le díormaí cogaidh a aistriú go sciobtha ó áit go háit. Ón taobh eile de, bhí an Deisceart láidir i dtraidisiún na cogaíochta. Bhí i bhfad Éireann ní ba mhó oifigigh oilte ag an Chónaidhm, agus scoil traenála cogaíochta ins achan stát ansin, nó geall leis.
B’fhéidir go rabh rómhuinín ag na Tuaisceartaigh astu féin, rud a tháinig chun solais ar dhóigh cineál suarach, lá an chéad chath ag Bull Run/Manassas.
Bull Run a hAon/Manassas a hAon
an t-ochtú lá déag de Mhí Iúil, míle ocht gcéad a haon is trí scór
Bhí muintir an Tuaiscirt ag dréim le buaidh gan dua, agus sibhialtaigh ó Washington féin ag teacht, na scórthaí acu, i gcóngar do mhachaire an áir le bheith ag dearcadh ar na himeachtaí, díreach mar a bheidís ag fanúint le cluiche spóirt! Tháinig díormaí an Deiscirt ar ab traein, agus thuirling siad ag Acomhal Manassas leis an chuid eile den astar a chur díofa de shiúl na gcos. Is é an rud a tharla, go bunúsach, ná gur chlis ar na Tuaisceartaigh ord agus inneall ceart a choinneáil ar na trúpaí lónadóireachta s’acu, agus fuair an chuid eile den arm tolgadh uathu siúd. B’é ba toradh dó gur imigh arm an Aontais ina dtáinrith, rud a d’fhág an lá ag oifigigh oilte an Deiscirt, ó bhí siad in ann breith ar a stuaim. Pronnadh céim an ghinearáil ar dhuine acu seo, an Coirnéal Elzey, in éiric a sciliúlachta. Maidir leis na sibhialtaigh ó Washington nár thuig comh dáiríre is a bhí an cogadh mar rud, chimigh saighdiúirí an Deiscirt cuid mhór acu, agus a ndóthain ama acu trom-mheabhrú a dhéanamh ar comh hamaideach is a bhí siad, i mbraighdeanas cogaidh an Deiscirt. Is furasta a chreidbheáilt, fosta, gur lámhachadh cuid ínteacht acu de thaisme, i lár na teagmhála.
Bhain an chéad Bhull Run stangadh as an Tuaisceart, agus chuir Abraham Lincoln an Ginearál Seoirse Mac Giolla Fhaoileáin ag eagrú arm nua don Tuaisceart - Arm Potomac. D’éirigh leis céad míle de dhaoiní a fhruiliú in imeacht chupla mí, ach dáiríribh, bhí an rath is an t-ádh sách mall ag teacht ar shluaite an Tuaiscirt ar pháirc an áir féin.
Uiliséas de Grónta ag ionsaí. An Chéad Mhuirchath Armúrtha
Ins an chéad leath den bhliain míle ocht gcéad a dó is trí scór, rinne Uiliséas de Grónta an chéad iarracht leis an Deisceart a chloí. I Mí Feabhra, shealbhaigh a chuid trúpaí an dá dhún udaí Dún Annraoi (Fort Henry) agus Dún Mhic Dhónaill (Fort Donaldson), agus an rún ag an Ghróntach limistéar an Deiscirt a scoilt ina dhá leath. I Mí Aibreáin, áfach, briseadh an cath air, lá Shiloh, agus chuaigh an t-ionradh in abar.
Fán am seo, fosta, i Mí na Márta 1862, fearadh an chéad chath riamh eadar dhá long armúrtha, cath Bhóithre Hampton, inar fhéach an dá scriostóir udaí, an Virginia (nó an Merrimac, mar a bhí uirthi sula dtáinig cabhlach an Deiscirt ina seilbh, áit a rabh sí sna fonsaí tógála) agus an Monitor, lena chéile a chur i dtóin phoill. Phill an dá long chun an bhaile ins an deireadh agus drochbhail uafásach orthu i ndiaidh na scórtha urchar a scaoileadh le chéile as gunnaí móra, ach siúd is nach rabh mórán tionchair ag an teagmháil seo ar chríochthoradh an chogaidh, léirigh sí don tsaol mhór amuigh go rabh dlíthe na cogaíochta mara athraithe ó bhonn. Chrom cumhachtaí cabhlaigh an domhain ar théisclim mhór agus iad ag tógáil scriostóirí armúrtha faoi dheifre is faoi dhriopás, le bheith in ann ag an chineál nua seo de chogadh, nuair a thiocfadh orthu.
I ndiaidh iarrachtaí an Ghróntaigh, thig Seoirse Mac Giolla Fhaoileáin agus Arm Potomac ruathar fá Richmonde, ach má thug, chuaigh an t-ionradh seo féin i bhfostó fá dheoidh. D’éirigh le Mac Giolla Fhaoileáin a theacht i ngaobhair do Richmond i Mí an Mheithimh 1862, ach ansin, chuaigh ag na Deisceartaigh an t-ionsaí a stopadh go gairid roimh a cheannscríbe, i gcath - nó i sraith cathanna - a mhair seachtain iomlán i ndeireadh Mhí an Mheithimh agus i dtús Mhí Iúil.
Roibeard Ó Laoi ag Ionsaí
B’é seal an Deiscirt é, anois, agus b’é an ginearál éirimiúil cliúiteach udaí Roibeard Ó Laoi a bhí i gceannas ar an arm: mar sin, chuaigh creathnú na heagla fríd bhunadh an Tuaiscirt. Dáiríribh, ó thús deiridh an chogaidh ba mhinic don fhear neamhghnách seo scanradh a bhaint as Billy Yank agus a chairde. Ós rud é, áfach, go dteachaidh Johnny Reb chun cogaidh le “cearta an stáit” a chosaint in éadan “thíorántacht an Aontais”, cha rabh ann, go foirmiúil, ach ceannasaí cúige. Bhí lucht rialtais an Deiscirt sách mall á fhoghlaim nach bhféadfá cogadh a ghnóthú gan ardcheannas ceart a chur ag stiúradh an airm iomláin.
Mar sin féin, nuair a thug mac Uí Laoi a aghaidh ó thuaidh le teacht an fhómhair ins an bhliain míle ocht gcéad a dó is trí scór, bhí gach cúis ag Limcoln agus a fhoireann le bheith buartha. Ins an darna cath ag Bull Run/Manassas, mhaidhm Mac Uí Laoi ar Sheán Pope, a tháinig i gcomharbacht ar McClellan mar ardcheannasaí ar arm an Tuaiscirt. Chaill mac Uí Laoi agus Stonewall Jackson cuid mhór saighdiúirí, ach tháinig siad i seilbh go leor gléasra cogaidh de chuid an Tuaiscirt, mar chreach chogaidh.
I ndiaidh Manassas a Dó, mháirseáil Mac Uí Laoi isteach i Maryland, agus fuair sé fíorchaoin fáilte ó mhuintir an stáit. Is amhlaidh gur daorstát a bhí ann, mar Mharyland, siúd is nach rabh sé scartha ón Aontas. Tháinig Mac Uí Laoi i gcóngar do Washington: nuair a bhí a chuid fórsaí ag Frederick, dhá scór ciliméadar ó phríomhchathair an Tuaiscirt, áfach, d’éirigh taismeach dó. Chuir sé sonrú i ngarastún Harper’s Ferry, a bhí ag bagairt ar an bhealach a thigeadh a chuid soláthairtí lónadóireachta, agus ghlac sé an cinneadh an garastún sin a ghabháil. D’ordaigh sé do Stonewall Jackson beirt fhear as gach cúigear a thabhairt leis, an garastún a ionsaí agus na saighdiúirí a bhí ansin a chimiú. An t-ordú a chuir Mac Uí Laoi go Jackson, áfach, tháinig na Tuaisceartaigh ina sheilbh, agus fuair siad amach fá dtaobh de phleananna na nDeisceartach. B’é sin ba chúis leis an teagmháil ar a gcuirtear Cath Antietam, nó Cath Sharpsburg, an lá ba mhó fola ar feadh an chogaidh
Antietam, an Seachtú Lá de Mhí Mheán Fómhair, Míle Ocht gCéad a Dó is Trí Scór
Bhain fórsaí Uí Laoi amach Sharpsburg ar an chúigiú lá déag de Mhí Mheán Fómhair, agus iad ag cur fúthu ins na haird eadar Sharpsburg agus an abhainn udaí Antietam, ag tabhairt an droma le Potomac. Daingníodh na gunnaí móra thuas ins na haird. Ansin a chualathas an nuaíocht go rabh Jackson i ndiaidh Harper’s Ferry a ghabháil agus creach mhór a fháil, eadar ghunnaí móra agus raidhfilí. Ón taobh eile de, bhí na Tuaisceartaigh ag teannadh isteach ón taoibh eile d’Antietam, agus ní rabh na Deisceartaigh ullmhaithe ina n-araicis mar ba chóir.
Chaith fórsaí an Aontais an lá ar fad - an seachtú lá déag de Mhí Mheán Fómhair - ag iarraidh línte na nDeisceartach a bhriseadh le láimh láidir, ach nuair a chuaigh sé anonn ins an lá, bhain siad deireadh súile den ruathar. Tháinig Stonewall Jackson ar ais ó Harper’s Ferry le fortacht a thabhairt do Mhac Uí Laoi, agus bhí an scéal socraithe ansin. B’é toradh an rúchlaidh a rinne lucht an Tuaiscirt - nó an iliomad rúchladh, ceann i ndiaidh a chéile in aisce - ná go bhfuair cúig mhíle de dhaoiní bás i machaire an áir, agus acu siúd a fágadh goin orthu, shíothlaigh fear as gach seisear de thoradh na cneá - thart ar thrí mhíle de mharbháin a bhí ann i mbreis orthu siúd a thit le linn an chatha.
Cruachás na bhFuilsteanach agus an Saol i bhFad ón Chathéadan
Dáiríribh, ba bheag an faoiseamh a bhí daite do na saighdiúirí gonta in ospidéil chogaidh na linne. Maraíodh níos mó daoiní ná in aon chogadh eile dár chuir na Stáit Aontaithe - cogaíocha na Cóiré agus Vítneam ins an áireamh - agus nuair a bhí an cogadh thart, bhí fear as gach cúigear dár ghlac páirt sna cathanna ag iompar na bhfód. Agus níorbh iad piléir an namhad ba mhó a rinne ródach. An té nár lámhachadh is nár mharaigh a chuid cneácha é, bhí an dinnireacht, an mhaláire agus fiabhras na scamhán ag bagairt air. Maidir leis na cneácha, ní fhéadfadh an cogadh pléascadh amach ag am ní ba mheasa, nó bhí na gunnaí ag dul chun feabhais ar gach aon bhealach: bhí siad ag aimsiú ní b’fhearr agus na piléir ag bualadh a dtargaide ní ba bhríomhaire - bhí na cneácha ag éirí ní ba doimhne, ní ba dainséaraí, ní ba deacra le leigheas, ach ní rabh an leigheaseolaíocht ná an mháinliacht ag coinneáil bord ar bhord leis na gunnaí. Mar sin, bhí an ceart go hiomlán ag na saighdiúirí agus iad ag magadh go searbh nach rabh na piléir leath comh contúirteach leis na dochtúirí. Ar ndóighe, ba mhinic nach rabh a dhath indéanta ach an chos nó an lámh ghonta a theascadh den othar agus a ligint ort go rabh dóchas ínteacht agat as: ba mhinic a d’iompaigh sé amach ina bhaothdhóchas, ós rud é go mba dual do stumpa an teasctha baictéir a thógáil - ní rabh mórán cur amach ag na dochtúirí féin ar an aiseipteachas ná ar na frithsheipteáin - agus athlasadh a dhéanamh. Chaitheadh na saighdiúirí gonta tréimhsí fada ag éileamh, ag rámhailligh agus ag búirfigh le teann pianach, agus na dochtúirí is na banaltraí féin fágtha gan a dhath le déanamh acu ach biseach an bháis a fhágáilt ag an othar bhocht. Bhí na cneácha is na stumpaí géige ag déanamh ábhair, agus boladh dofhuilsteanach ag teacht astu. Aon saighdiúir a goineadh ins an Chóiré nó i gcogadh Vítneam, bhí sé i bhfad Éireann ní b’fhearr as: in aghaidh gach deichniúr fear is fiche dá bhfuair bás de dheasca a gcuid cneácha i gcogadh seo na gcarad, níor éag ach fear amháin i gcogaíocha Cianoirthearacha na Stát Aontaithe.
Cad é mar a d’éirigh do na cimí cogaidh? Taismeach go leor, leoga. Bhí an saol go dona ins na campaí géibhinn: d’fhág anás bídh an chogaidh na cimí ar an chuid ba chaoile amuigh, agus nuair a thoisigh an léigear trádála a rinne an Tuaisceart ar na naimhde - nuair a thoisigh sé a dhul i bhfeidhm i gceart, bhí na cimí cogaidh ón Tuaisceart ar an dream ba mhó a bhí thíos leis. Bhí an aeráid mífholláin ins an Deisceart, go háithrid ag daoiní a bhí i dtaithí aimsire ní b’fhionnuaire, agus galair thromchúiseacha á dtolgadh ní b’éascaidhe. (Sin go díreach an fáth go mbítí ag bagairt ar na daoir ghorma iad a “dhíol síos an abhainn”. Bhí an aeráid ag dul chun míshláintiúlachta “síos an abhainn”, is é sin, Mississippi, agus í ag sní ó dheas, agus na daoir - comh maith le cimí na gcampaí géibhinn - ag fáil bháis ní ba sciobtha theas.) Mar bharr ar an olcas, bhí na séiléirí ag caitheamh go míthrócaireach leis na cimí, agus cosúil le campaí géibhinn na Sóibhéidí, bhí sé ina scéal reatha ag na saighdiúirí cimithe go rabh mí saoire ag dul d’aon gharda a lámhachfadh cime teifeach - b’ionann sin agus a rádh go rabh na gardaí ag iarraidh cimí a bhréagadh thar cailc, i gcruth is go bhféadfaí iad a mharú mar “theifigh”.
Le fírinne, cha rabh mórán seansanna ag an Deisceart riamh an cogadh a bhuachan, agus nuair a casadh an taoide ins an bhliain míle ocht gcéad a trí is trí scór, bhí deireadh súile bainte den bhuaidh: b’é an t-aon áiméar a bhí fágtha ag an Deisceart ná buntáiste a ghlacadh ar comh tuirseach agus a bhí an Tuaisceart féin ag éirí den diabhal cogaidh, agus síocháin a shocrú a d’fhágfadh an neamhspleáchas ag an Deisceart. Bhí freasúra láidir ins an Tuaisceart ag cur in aghaidh an chogaidh - na Copperheads, mar a bheirtí orthu - agus ba mhinic iad ag déanamh bruíonachais ins na sráideanna. Ins an am sin, b’iad na Daonlathaigh páirtí an Deiscirt, an chiníochais agus na ndaorshealbhóirí, agus bhí baill an pháirtí sin an-chlaonta lena gcuid comhrádaithe ar an taobh eile den chathéadan. Thairis sin, bhí an daorshealbhóireacht ceadaithe i stáit áithride in aice le teorainn an dá thaobh, agus ar ndóighe, ba bheag muinín a bheadh agat as dílseacht a leithéidí do chúis an Aontais.
Bhí an Deisceart ag snámh in aghaidh an easa ó thús, maidir le maoiniú an chogaidh. Níor cheadaigh an léigear do na Deisceartaigh a gcuid cadáis a easpórtáil, agus b’éigean dófa a gcuid arm agus lón cogaidh a cheannacht ar airgead páipéir gan urrús ceart. Chreid an Deisceart go mb’é “an Cadás an Rí”, agus go gcuirfeadh Sasain ladar i gcogadh na Stát Aontaithe easaontaithe comh túisce is a chrothnófaí cuid cadáis an Deiscirt ó na monarcáin i Manchain. An dóigh ar iompaigh na cúrsaí amach, áfach, bhí acmhainní táirgíochta cadáis ag na Sasanaigh ina gcuid cóilíneachtaí, agus cha rabh ins an chogadh i Meiriceá ach spreagadh do na Sasanaigh leis na hacmhainní sin a thabhairt i gcrann. Mar sin, nuair a bheadh an cogadh thart, gheobhadh na Deisceartaigh amach go rabh sé i bhfad ní ba deacra acu theacht i dtír ar an chadás, agus an praghas tite síos go deo.
I nDiaidh Antietam
Áirítear cath Antietam orthu siúd nach féidir a mbuaiteoir a ainmniú go neamhdhébhríoch. Chaill an Tuaisceart na mílte de shaighdiúirí - básaíodh triúr Tuaisceartach in aghaidh gach Deisceartach - agus bhí Lincoln comh míshásta le Seoirse Mac Giolla Fhaoláin, a bhí i gceannas ar a chuid díormaí, agus gur chuir sé Ambrós Burnside ina áit. Mar sin féin, chuaigh an cath chun leasa don Tuaisceart, go fadtéarmach. Thar aon rud eile, chuir sé deireadh le coinscleo an Deiscirt, le slabhra na mbuanna a bhí ag baint an mhisnigh de na Tuaisceartaigh. Stopadh díormaí Roibeaird Uí Laoi, nó fuair an ginearál ciallmhar tarraingt ar ais an lá i ndiaidh an chatha. Rudaí iad seo a thug airdiú meanman do mhuintir an Tuaiscirt agus a chuidigh le díormaí an Aontais treo an chogaidh a chasadh ar ais.
Rinne na Tuaisceartaigh cupla ionsaí uaillmhianacha, ach níor éirigh leis na hiarrachtaí seo ach go lagmheasartha. Fuair Burnside an t-ardcheannas, ó bhí Lincoln ag déanamh go mbeadh cur chuige ní b’fhoghaí, ní b’ionsaithí aige, ach is dócha gur ceann ródhána a bhí i mo dhuine i ndiaidh an iomláin. Bhí sé meáite ar dhul bealach Fredericksburg a dh’fhorghabháil Richmond, ach fuair sé roimhe díormaí Uí Laoi i bhFredericksburg, áit ar fearadh cath cruálach eile i lár Mhí na Nollag den bhliain 1862.(Dála an scéil, tá Séamas Ó Grianna i ndiaidh ceann dá chuid gearrscéalta, An Dá Dhall, a shuíomh isteach i dtimpeallacht an chatha seo. Tá an scéal ar fáil ins an díolaim Cora Cinniúna.) D’éirigh leis na Deisceartaigh arm Potomac a thuirsiú, ach má d’éirigh, chinn Burnside ar thriail eile a bhaint as. D’fhéach sé le theacht timpeall ar Mhac Uí Laoi taobh thiar de agus Richmond a ionsaí. Chuaigh de mo dhuine an cleas seo a chur i gcrích, agus ansin, chomhairligh Lincoln fear nua a cheapadh aríst: Seosamh Hooker.
Scoilt Hooker an t-arm ina dhá leath, agus d’fhág sé cuid de na saighdiúirí ag coinneáil cúil ar Mhac Uí Laoi. An chuid eile de na fir, thóg sé leis iad le dhul siar trasna na n-áthanna i Rappahannock agus i Rapidan, ionas go bhféadfaidís bealach lónadóireachta na nDeisceartach a ghearradh agus an namhaid a chur ó bhiadh is ó mhuinisean. Thrasnáil Hooker na háthanna i Mí Aibreáin den bhliain 1863 agus d’ionsaigh sé na Deisceartaigh ón choill ag Chancellorsville. Cha rabhthas ag teacht aniar aduaidh ar Mhac Uí Laoi, áfach. Bhí sé in éis an chuid ba mhó dá dhíormaí a tharraingt siar ó Fredericksburg, agus é ag ionsaí anois. Nuair a fuair Hooker amach fá dtaobh de seo, rinne sé stad ag Chancellorsville le fanúint in araicis Mhac Uí Laoi. Bhain Mac Uí Laoi triail as cleas nua ceanndána: scoilt sé a chuid díormaí i radharc an namhad, le heagla is le héiginnteacht a chothú i measc na dTuaisceartach.
Roimh bhreacadh an lae, ar an darna lá de Mhí na Bealtaine 1863, fuair díormaí Hooker iad féin faoi ionsaí ag Stonewall Jackson ón taoibh dheis. Bhain an rúchladh seo stangadh as na Tuaisceartaigh, ach má bhain, chuaigh ginearál an mharcshlua, Pleasonton, i gceannas ar na cúrsaí go dána deimhneach: fuair sé roimhe batairí de ghunnaí móra nach rabh aon oifigeach ard ag glacadh freagrachta astu, agus rinne sé ionsaí spontáineach lena mharcshlua féin in éineacht le lucht na ngunnaí móra, ionsaí a mharaigh urgharda na nDeisceartach, agus chuaigh a n-ascnamh siúd in abar.
Char éirigh cath seo Chancellorsville go ródhona leis na Deisceartaigh i ndiaidh an iomláin, ach is mór millteach an drochscéala a chuaigh ón áit seo go dtí Richmond: cailleadh Stonewall Jackson. Bhí an cath ina phraiseach thranglamach, agus, mar is dócha, piléar de chuid na nDeisceartach féin a mharaigh Jackson de thaisme. Chan ar an spota a fuair sé bás, ach fuarthas gonta go héag é i ndiaidh an urchair seo, agus shíothlaigh sé nuair a bhí an cath thart. Is maith leis na Deisceartaigh a inse nár theip a mhisneach ná a dhea-ghiúmar ar an laoch s’acu i bhfianaise an bháis féin.
Ach fuair Jackson comóradh is cuideachta líonmhar ar shlí na fírinne ón chath seo, faraoir géar. Ós rud é gur ins na coillte a cuireadh an cath, chuir sé tús le fuilsciú is le loscadh sléibhe, agus tachtadh roinnt mhaith saighdiúirí gonta - Johnny Reb agus Billy Yank in éineacht - i ndeatach na tine seo, is é sin, murar dódh beo beathaíoch iad.
Gettysburg
I samhradh na bliana 1863 a cuireadh críoch dheifnideach le caithréim an Deiscirt. D’fhorghabh Uiliséas de Grónta Vicksburg i dtús Mhí Iúil, agus bhí iomláine na gcríoch Deisceartach curtha ar ceal: chan aon limistéar amháin a bhí ann a thuilleadh. Bhí an t-am ag sleamhnú ó lámha na nDeisceartach cibé, agus na hacmhainní agus na seansanna ag leá mar a bheadh sneachta ann faoi ghrian an tsamhraidh. Mar sin, ba fán am chéadna, i dtús Mhí Iúil, a chinn Roibeard Ó Laoi ar an bhuille scoir a thabhairt don Tuaisceart, i gcruth is go mbainfí an oiread sin de chumhacht an Aontais is go gcaithfeadh na tíortha iasachta aitheantas a thabhairt do neamhspleéachas na Cónaidhme. Mar sin, bhí Mac Uí Laoi meáite ar Phennsylvania a ionsaí is a shealbhú.
Bhí fear nua i gceannas ar Arm Potomac aríst - George Gordon Meade - agus cha rabh ró-inneall ar dhíormaí an Tuaiscirt. Mar sin, cha rabh an chuma ar an scéal go bhféadfaidís ionsaí Mhac Uí Laoi a stopadh, nó ba chumasach an cineál ginearál a bhí ann, agus é cleachta clóite le gnoithe an chogaidh fán am seo. Tráthnóna an tríú lae de Mhí Iúil, 1863, thug na Deisceartaigh a ruathar fá Cemetery Heights - Aird na Reilige - príomhstáisiún an chathéadain Thuaisceartaigh agus é daingnithe le ballaí cloiche. Cha rabh Séamus Longstreet róthugtha don phlean a bhí glactha ag an Ghinearál-Mhaor Seoirse Picéad, ach thoiligh Mac Uí Laoi leis an smaoitiú. Bhí na Deisceartaigh ag déanamh a n-ascnaimh trasna ar mhachaire fhoscailte, áfach, agus iad go maith i radharc súl na snípéirí Tuaisceartacha, gan aon trácht a dhéanamh ar na gunnaí móra. Rinne na Deisceartaigh rúchladh mór fán áit a rabh na díormaí Tuaisceartacha daingnithe, i ndiaidh do ghunnaí móra an Deiscirt cith mhór urchar a chaitheamh ar a gcuid namhad. Bhí an Tuaisceart in inmhe, áfach, an lámhach seo a fhreagairt go flúirseach, agus stróic a chuid gunnadóirí díormaí ionraidh Sheoirse Picéad as a chéile, ach má stróic, rinne na Deisceartaigh a ndicheall le theacht slán fríd an stoirm iarainn agus púdair. Nuair a chuaigh a n-ascnamh i bhfostó, bhí a n-urgharda cheana féin ag iarraidh bataire de chuid an Tuaiscirt a shealbhú. Ar an bhomaite dheireanach a tháinig scabadh ins na Deisceartaigh. I dtuilleamaí a líonmhaireachta a bhí siad, go bunúsach, agus Picéad sásta iad a chaitheamh i mbéal an bháis, le súil is go mbeadh sé féin ní ba mhaille ag éirí gann i saighdiúirí ná an Tuaisceart ag spíonadh a rabh de lón cogaidh aige. Mar sin, d’fhéadfá a rádh go rabh Picéad ag íobairt a chuid fear in aisce. Más amhlaidh a b’fhacthas an scéal dá chuid saighdiúirí, is léir nach bhfanfadh mórán meanman iontu, an oiread acu is a mhairfeadh, i ndiaidh an trí lá seo.
Seacht mbliana is ceithre scór ó sin, bhunaigh ár n-aithreacha náisiún nua ar an oileán úr seo. Saoirse ba chúis leis go dtáinig an náisiún nua ar an fhód an chéad lá riamh, agus b’é ba chuspóir leis an stát nua ná an ceart céadna agus an dínit chéadna a chinntiú, go prionsabalta, do gach aon duine mar a chruthaigh Dia é.
Inniu, tá muid sáite i mórchogadh chathartha, mar náisiún. Tá muid ag iarraidh a fháil amach, an bhfuil fad saoil ar bith daite don náisiún, nó d’aon náisiún a bunaíodh ar a leithéid de dhúshraith agus ar a leathbhreac de chúis is de chuspóir. Chruinnigh muid le chéile anseo, áit ar cuireadh cath mór millteanach de chuid an chogaidh sin, le fód de pháirc seo an áir a choisreacan mar sheanbhaile dófa siúd a thug a n-anamana anseo ar mhaithe leis an náisiún. Ní bheadh aon duine ag súil lena mhalairt uainn.
Mar sin féin, agus sinn ag trom-mheabhrú ar na cúrsaí seo, caithfidh muid a aidmheáil nach acmhainn dúinn féin an áit seo a naomhadh ná a choisreacan. Na fir chróga chalma, cuma cé acu beo nó marbh dófa inniu, a throid anseo, b’iadsan a choisric an áit agus a phronn uirthi naomhadh nach féidir linne cur leis ná baint de. Is beag sonrú a chuirfeas an saol mór inár gcuid cainteanna anseo inniu, agus is lú cuimhne a choinneofar orthu; ach ní féidir dearmad a dhéanamh choíche dá dtearn ár gcuid laochra ins an bhall seo. An cúram sin gan chríochnú a dtearn siadsan a gcion féin lena chur chun cinn, ar dhóigh comh huasal sin, caithfidh muid, ós beo dúinn, an cúram sin a thabhairt i gcrann. Ár mbeatha féin atá le coisreacan is le tiomnú don mhóréacht atá romhainn féin amach - agus is treisiú linn ins an obair seo cuimhne na marbh a d’íobair iad féin ar mhaithe leis an chúis sin - lena chinntiú nach bhfuair siad bás in aisce; le beatha nua agus saoirse úr a bhaint amach don náisiún seo; agus le féacháilt chuige nach bhfuil an rialtas seo - rialtas na cosmhuintire, faoi stiúir na cosmhuintire, ar mhaithe leis an chosmhuintir - nach bhfuil an rialtas seo le dhul de dhroim an tsaoil.
Abraham Lincoln ar mhachaire áir Gettysburg
Torthaí Gettysburg
I ndiaidh Gettysburg, bhí buaite ar an Deisceart. Cha rabh an cogadh thart go fóill, áfach. Bhí an Tuaisceart ag féacháilt leis an obair a chríochnú le dhá mhórionsaí: arm Potomac le dhul chun teagmháila le Mac Uí Laoi i dtuaisceart Virginia, agus arm an Iarthair le Georgia a ghabháil agus foinsí na lónadóireachta a thriomú ar fhórsaí an Deiscirt.
B’é Uiliséas de Grónta a bhí i gceannas ar an arm i Virginia, ach ní rabh sé in ann ag Mac Uí Laoi, a rinne an-dochar dá chuid díormaí ag Wilderness is ag Spotsylvania. Ar an tríú lá de Mhí Mheithimh, 1864, a chuaigh Uiliséas de Grónta chun troda le fórsaí an Deiscirt i gcath Cold Harbor, ach má chuaigh, briseadh air go dona. Cha dtáinig sé in aon ghaobhair do Richmond, agus i gcomparáid leis an ródach a chuaigh ar a mhuintir féin, níor éirigh leis mórán damhgair a dhéanamh d’fhórsaí an Deiscirt ach an oiread. Bhí ní ba mhó ratha ar fheachtas an ghinearáil Sherman.
Sherman ag léirscrios an Deiscirt
I ndiaidh dóibh ceantar Chattanooga a fhágáilt ina ndiaidh, rinne Shearman agus a chuid díormaí ascnamh mór agus iad ag dul ar aghaidh in aice leis na bóithre iarainn. Siúd is go rabh cliú an chosantóra chliste ar Sheosamh Johnston, an ginearál Deisceartach a bhí i gceannas ar arm an námhad, cha rabh Sherman le stopadh, agus bhí Jefferson Davies comh míshásta sin leis an tSeonstanach bhocht is gur chuir sé Seán Liam Hood ina ionad mar cheannasaí. Cha rabh Hood ábalta a dhath eile a dhéanamh, áfach, agus i dtús Mhí Mheán Fómhair, ghabh fórsaí Sherman Atlanta, príomhchathair Georgia.
Is dual do chogadh carad eadar muintir na tíre céadna barr fíochmhaireachta, cruálachta agus brúidiúlachta a fháil ar ghnáthchogadh eadar dhá thír. I ndiaidh an iomláin, an saighdiúir atá ag cur catha ar son a thíre féin, níl sé deacair aige a thuigbheáil nach taise do lucht na taoibhe eile é. Iad siúd ar éirigh ina chogadh dhearg eatarthu ar chúiseanna polaitíochta inmhéanacha a gcomhthíre dúchais, cha mbíonn ach meas an fhealltóra is an tréigtheora acu ar a chéile, agus iad claonta a shílstint nach bhfuil sé dlite don duine eile go gcaithfí leis de réir rialacha gnáthshiosmaide na cogaíochta. Chan fhuil sé doiligh ná dodhéanta, ansin, ag an ghnáthshaighdiúir féin snomh agus fuath pearsanta a thabhairt don namhaid, go háithrid má bhíonn a chuid oifigeach sásta scód a ligint leis an chineál seo mothúchán. Bhí a leathbhreac le haithne, cuid mhór, ar an dóigh a rabh Sherman ag fearadh a chogaidh ó cheann ceann an Deiscirt, agus na briathra a chan sé le bunadh Atlanta, in éis dó an áit a fhorghabháil:
Ní fearr liom ná libhse an cogadh mar rud. Na daoiní a tharraing an cogadh seo anuas ar ár dtír dhúchais, chan fhuil masla ná mallacht ann nach bhfuil tuillte acu. Chan mise a chuir tús leis an chogadh seo, agus tá mé níos fonnmhaire ná aon duine agaibh féin íobairt a dhéanamh le síocháin a chur ar bun aríst. Cha dtáinig muid anseo le bhur gcuid Gormach, tithe ná tailte a ghoid uaibh; ach is amhlaidh go bhfuil sé de dhualgas oraibh dílseacht agus urraim a thabhairt do dhlíthe na Stát Aontaithe. Nó is é rud go bhfuil cearta áithride ag na Stáit Aontaithe in Georgia.
Bhí an teachtaireacht sách soiléir: cha rabh Sherman sásta tuigse ar bith a thabhairt do “shainchearta aon Stát ar leith” mar choincheap; bhí na Deisceartaigh i ndiaidh feillbheart a imirt ar an Aontas, siúd is go mba don Aontas sin a bhí a ndílseacht ag dul de réir dlí is cirt, thar a stát féin; agus anois, bhí an ceacht le foghlaim acu, agus pionós an fheillbhirt le gearradh dófa. Ruaigeadh muintir Atlanta as a gcathair féin, nó rinne díormaí an Tuaiscirt campa sealadach den áit; agus nuair a bhí a leas bainte acu as an chathair, chuir siad le thine í.
I ndiaidh dó Atlanta a chur de dhroim an tsaoil, thug Sherman aghaidh i dtreo an chósta. Bhí dhá mhí caite sa chathair aige. Anois, lean a chuid díormaí leofa ag treabhadh rompu: rinne siad loitiméireacht agus léirscrios gach áit a dtiocfadh siad, agus iad ag marú na mbeithíoch, ag goid an arbhair, ag déanamh a bhfuail sna toibreacha agus ag cur na dtithe le thine. Níor thuirsigh Sherman de bheith ag síor-áitiú ar iarsmaí agus iarmharáin an ródaigh seo go mb’é seo an pionós cóir, an feall a bhí ag pilleadh ar na fealltóirí, agus go mb’fhearr do shibhialtaigh an Deiscirt bheith buíoch beannachtach nár maraíodh as fuil fhuar iad.
D’fhág Sherman agus a chuid sluaite rian léirscriosa ina ndiaidh a bhí céad ciliméadar ar leithead. Ghearr claíomh an Tuaiscirt cneá fhada fhairsing trasna an Deiscirt a bhí i bhfad ag déanamh ábhair agus í mall ag cneasú. An dochar a rinneadh d’eacnamaíocht an Deiscirt, thug sé spreagadh do gach cineál coirpeoireachta, déirceoireachta agus ruagaireachta reatha. Bhí eadar gheal agus ghorm thíos leis an obair a rinne Sherman, ach is léir nach rabh sé ag cuidiú le haon athmhuintearas eadar an dá chine, agus an dá dhream ag iompairc an loicht ar a chéile.
Bhain Sherman amach Savannah le teacht na Nollag, míle ocht gcéad a ceathair is trí scór - b’é a phronntanas don Uachtarán é, a mhaígh an Ginearál. Ach níor leor é sin, nó nuair a tháinig lá na Féile Bríde, bhí díormaí Sherman ag imeacht lena seanfhiántas i gCarolina Theas, agus má bhí, bhí Pilib Ó Sioradáin, fear comhcheirde do Sherman, ag iarraidh aithris a dhéanamh ar an fhear eile: nó scaoil sé lena chuid saighdiúirí ar fud Ghleann Shenandoah le greadlach den chineál chéadna a dhéanamh don cheantar.
An Deireadh
Bhí gunnaí móra an Tuaiscirt ag scaoileadh urchair le Richmond leis na míonna fada anuas, agus an bruach thoir d’Abhainn Mississippi sealbhaithe ag na Tuaisceartaigh le fada an lá. I dtús Mhí Aibreáin, b’éigean do Roibeard Ó Laoi Richmond a thréigbheáilt le hiarsmaí a airm a shábháil, agus ar an naoú lá den Aibreán, rinne sé iarracht briseadh fríd chathéadan na dTuaisceartach le dhul le fórsaí an tSeonstanaigh. Fuair sé amach go luath nach rabh gar ann, agus b’éigean dó glacadh leis go mb’é an deireadh é. In Appomattox, ar an naoú lá de Mhí Aibreáin, 1865, ghéill Roibeard Ó Laoi d’Uiliséas de Grónta, agus bhí an chogaíocht thart. Nuair a d’fhéach oifigeach dá chuid lena áitiú ar Mhac Uí Laoi go gcaithfeadh sé cromadh ar threallchogaíocht lena shásamh a bhaint as na Tuaisceartaigh, dhiúltaigh an Ginearál don smaoitiú seo go dian: cha mbeadh ina leathbhreac de dhíoltas ach obair amú, ní ghnóthóchadh sé aon chogadh a thuilleadh - charbh áil le Mac Uí Laoi drong de bhithiúnaigh agus de cheithearnaigh choille a dhéanamh dá arm.
Go luath sna sálaí ag na saighdiúirí a ghabh an áit, chonacthas Abraham Lincoln ag tabhairt a chuairte ar Richmond. Theastaigh uaidh dualgas seo an bhuaiteora a chomhlíonadh gan barraíocht calláin a tharraingt, ach bhí fuar aige. Nó nuair a fuair na Gormaigh an chéad radharc ar a bhFuascailteoir, d’imigh an scéala ar fud na háite mar a bheadh loscadh sléibhe ann. Tháinig na Gormaigh chun tosaigh le beannú don fhear a thug a saoirse dófa; rug seanbhean acu greim ar chóta an fhir mhóir, agus í ag scairt: “Tá a fhios agam anois go bhfuil mé saor ó bhráca, nó chonaic mé an tAthair Abraham le mo dhá shúil chinn, agus bhraith mé go mb’eisean a bhí ann dáiríribh!” Agus tháinig na Gormaigh le chéile le hionann creidimh a chanadh fá “Dhia, Rí na hOllscruinne”, nach rabh A lámh instoptha ag aon chumhacht shaolta ar domhan.
Is fíor nach mb’é seo fuascailt dheifnideach an chine ghoirm ins na Stáit Aontaithe go fóill; agus is féidir a rádh go dtearnadh práiseach uafásach den Atógáil, tréimhse atógála an Deiscirt i ndiaidh an chogaidh; thar aon rud eile, fuair Lincoln féin bás go truamhéileach sula rabh a obair críochnaithe. Nó, go gairid i ndiaidh dheireadh an chogaidh, scaoil aisteoir Deisceartach urchar marfach leis nuair a bhí an tUachtarán ag baint suilt as dráma grinn ins an amharclann. Mar sin féin, bhí Lincoln i ndiaidh éacht mór a dhéanamh: ghlan sé smál na daoirse is na daorbhroide de chliú na tíre a bhí, ins an am, ar an daonlathas ba mhó ab fhorbartha ar fud an domhain.
Seo an t-aistriúchán a rinne mé de Chomhghéilleadh Crittenden:
COMHRÚN
le Leasuithe áithrid a chur le Bunreacht na Stát Aontaithe.
Ó tharla Stáit an Tuaiscirt agus Stáit an Deiscirt ag teacht crosach ar a chéile ar bhealach thromchúiseach, agus cearta is slándáil na Stát Daorshealbhacha sa Deisceart, go háithrid a gcearta ar fud chomhlimistéar na Stát, ina gcnámh spairne;
agus ós rud é nach bhfuil sé ach cuí agus óraice an t-easaontas seo, a bhfuil contúirt don Aontas féin ann, a thabhairt chun suaimhnis go deo le forálacha bunreachtúla a bhéarfas a cheart do chách le seansíocháin agus gnáth-dheamhéin a chur ar bun aríst eadar saoránaigh na Stát Aontaithe mar is cóir:
Mar sin agus ar an ábhar sin
Glacfaidh Seanad agus Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe, a thionóil le chéile ina gComhdháil (ar cuntar go n-aontóchaidh beirt as gach triúr leis) an Chomhairle seo a leanas:
go gcuirfear na haltanna thíos ar leabhar na reachtanna mar leasuithe le Bunreacht na Stát Aontaithe ar aon bhailíocht leis an chuid eile den Bhunreacht, ach triúr as achan cheithre Stát glacadh leofa:
Alt a hAon: In aon chuid de na críocha a bhfuil na Stáit ina seilbh inniu nó a dtiocfaidh na Stáit ina seilbh feasta, taobh thuaidh de sé chéim déag is fiche agus deich nóiméad is fiche, cuirfear cosc agus toirmeasc le daoirse nó daorbhroid, ach amháin mar phionós ar son coire, a fhad is a fhanfas an limistéar sin faoi fhéinrialtas réagúnda. In aon chuid den limistéar taobh theas den líne domhanleithid thuasluaite, géillfear aitheantas do dhaoirse an chine Afracánaigh, agus ní bheidh an Chomhdháil ag iarraidh cosc ná toirmeasc a chur léithi, ach beidh sí á cosaint mar chuid den cheart úinéireachta ag forais agus fothruithe uilig an féinrialtais réagúnda, a fhad is a mhairfeas sí i bhfeidhm. Aon limistéar, taobh thuaidh nó theas den líne thuasluaite, agus a fhad is a cheadóchas an Chomhdháil, a bhfuil an daonra ann a theastaíonns le ball den Chomhdháil a thoghadh, glacfar leis isteach san Aontas, ach rialtas poblachtach a bheith ann, ar aon chumhacht le gach Stát a bhí ann roimhe, agus an daoirse i bhfeidhm nó ar ceal ins an Stát nua seo, de réir mar a fhorálfar ina bhunreacht féin.
Alt a Dó: Ní bheidh de chumhacht ag an Chomhdháil an daoirse a chur ar ceal in áiteanna atá faoi dhlínse eisiatach na Comhdhála, agus iad suite i Stáit ina bhfuil cead na daoirse i bhfeidhm.
Alt a Trí: Ní bheidh de chumhacht ag an Chomhdháil an daoirse a chur ar ceal i nDúiche Cholumbia, a fhad is a fhanfas sí i bhfeidhm in aon cheann den dá stát atá ag críochantacht leis, mar atá, Virginia agus Maryland, ná gan cead a lorg ón daonra áitiúil roimh ré, ná gan éiric cheart a íoc leis na daorshealbhóirí nach bhfuil sásta leis an chineál cur ar ceal sin. Ní bheidh de chead ag an Chomhdháil, ach an oiread, oifigigh de chuid an Rialtais Fheidearálaigh, ná baill de chuid na Comhdhála, a bhfuil de dhualgas orthu cur fúthu ins an Dúiche, a stopadh óna gcuid daor a thabhairt isteach leofa, ná iad a choinneáil i ndaoirse ansin a fhad is a bhéas de dhualgas orthu fanúint ins an Dúiche, ná iad a thabhairt leofa ar ais ag imeacht ón Dúiche dófa.
Alt a Ceathair: Ní bheidh sé de chumhacht ag an Chomhdháil cosc ná toirmeasc, ná bac féin, a chur le hiompar na ndaor ó Stát go Stát, nó go limistéar, ina bhfuil cead na daoirse i bhfeidhm, cibé cé acu iompar tíre, abhainne, nó farraige atá i gceist.
Alt a Cúig: I mbreis ar na forálacha i bParagraf a Trí de Mhír a Dó ins an Darna hAlt i mBunreacht na Stát Aontaithe, beidh sé de chumhacht ag an Chomhdháil, agus de dhualgas uirthi, forálacha dlí a reachtú lena chinntiú go n-íocfaidh na Stáit Aontaithe le fear a iarrtha luach iomlán na ndaor a d’éalaigh uaidh, má stopadh an sirriam, nó fear a dhualgais, le láimh láidir nó le himeaglú ó dhaor teifeach a cheapadh nó a ghabháil, nó má scaoileadh an daor teifeach sin saor le láimh láidir i ndiaidh a cheaptha nó a ghabhála, agus an t-úinéir fágtha gan ghléas gan deis lena dhaor a fháil ar ais de réir na gceart a ghéilltear dó ins an chlásal thuasluaite den Bhunreacht agus in aon dlí dá bhfuil reachtaithe leis an chlásal sin a chomhlíonadh is a chur i gcrích. In aon chás den chineál sin, agus na Stáit ag íoc éirice i ndaor teifeach, beidh na Stáit i dteideal, thar a gcionn féin, an dlí a chur ar rialtas áitiúil na háite inar tugadh fortacht don daor theifeach, nó ina dtearnadh an comhéigniú nó an t-imeaglú thuasluaite le cuidiú leis an teifeach - beidh na Stáit i dteideal, thar a gcionn féin, an dlí a chur ar an rialtas áitiúil ina leithéid de cheantar leis an éiric ins an teifeach a éileamh ar ais, maille le hús agus le damáistí. Agus beidh an rialtas áitiúil, i ndiaidh dó an t-iomlán sin a íoc leis na Stáit Aontaithe, i dteideal, mar chúiteamh ina bhris féin, an dlí a chur ar lucht na coire nó lucht tabhartha na fortachta a stop an t-úinéir óna dhaor theifeach a fháil ar ais, - beidh an rialtas áitiúil i dteideal an dlí a chur ar na daoiní seo de réir an nóis imeachta chéadna a bheadh á leanstaint, dá gcuirfeadh an t-úinéir seo féin an dlí orthu lena cheart a fháil ar ais.
Alt a Sé: Cibé leasú a chuirfear leis an Bhunreacht feasta, ní bhainfidh sé a dhath den chúig Alt roimhe seo; ná den treas paragraf ins an darna mír den cheathrú halt ins an Bhunreacht; agus ní chuirfear leasú ar bith leis an Bhunreacht a phronnfadh an t-údarás nó an chumhacht ar an Chomhdháil an daoirse a chur ar ceal ná a ladar a chur i gcleachtais na daoirse in aon Stát ina bhfuil sí dlíthiúil ceadaithe.
Agus fosta, ó tharla, i mbreis ar na cúiseanna easaontais a bhfuil a leigheas soláthraithe ins na leasuithe thuas a mholtar a chur le Bunreacht na Stát Aontaithe, - go bhfuil cnámha eile spairne ag cur isteach ar chaidreamh na Stát le chéile, agus a bhfuascailt faoin Chomhdháil de réir na cumhachta reachtaithí atá aici; agus ós rud é go bhfuil an Chomhdháil, a fhad is a thiocfas léithi, meáite ar gach cúis dhlisteanach míshástachta is cointinne a leigheas atá ag bagairt ar shíocháin na tíre agus ar dhiongbháilteacht a cuid foras is fothruithe;
Mar sin agus ar na cúiseanna sin,
1. Glacfaidh Seanad agus Teach Ionadaithe Stáit Aontaithe Mheiriceá, a thionóil le chéile ina gComhdháil, an Chomhairle, ná, go bhfuil na dlíthe atá i bhfeidhm fá láthair le daoir theifeacha a thabhairt ar ais dá n-úinéir, - go bhfuil na dlíthe seo ag teacht go hiomlán le forálacha an Bhunreachta, agus Ard-Chúirt na Stát Aontaithe i ndiaidh a mbailíocht bhunreachtúil a dhearbhú is a chinntiú; agus go bhfuil na Stáit dhaorshealbhacha i dteideal urraim agius dílseacht do na dlíthe seo a éileamh ar mhuintir na Stát uilig; agus nach bhfuil na dlíthe seo le cur ar ceal ná le hathrú chun an faobhar a bhaint díofa; agus go bhfuil gádh le reachtaíocht ar leith chun pionós a ghearradh orthu siúd a fhéachanns le theacht chun fortachta is chun tarrthála do na daoir theifeacha nó le bac mídhlíthiúil eile a chur le feidhmiú agus le comhlíonadh na ndlíthe seo.
2. Agus, go bhfuil aon dlí dá bhfuil ag teacht crosach ar na hachtanna a reachtaigh an Chomhdháil fá dtaobh de cheapadh is de ghabháil na ndaor teifeach, nó ar aon acht eile dár reachtaigh an Chomhdháil de réir nós imeachta an Bhunreachta, - go bhfuil aon dlí dá chineál sin curtha ar ceal agus ar neamhní, comh maith le haon dlí a chuireanns cosc, toirmeasc, stopadh nó bac le gnáth-chomhlíonadh agus feidhmiú cuí na n-achtanna; go bhfuil aon dlí den chineál seo curtha ar ceal agus ar neamhní mar is dual d’aon dlí a dhul ar neamhní nach bhfuil ag cur le forálacha Bhunreacht na Stát Aontaithe. Na dlíthe Stáit sin, ar neamhní is uile mar atá siad, aidmhítear gur fhág siad a sliocht ar chleachtais agus gur chuir siad bun le torthaí a mhoilligh riarachán ceart agus feidhmiú cuí na n-achtanna go háithrid fá dtaobh d’athcheapadh agus fá dtaobh d’athghabháil na ndaor teifeach, a tháinig ón Chomhdháil, agus gur chuir na dlíthe, dá réir sin, a lán leis an easaontas agus leis an chointinne a d’éirigh eadar na Stáit ar na saoltaibh seo. Mar sin agus ar an ábhar sin, is dóigh leis an Chomhdháil nach bhfuil sé míchuí a mholadh, le meas agus i ndáiríreacht, do na Stáit ina bhfuil dlíthe den chineál sin i bhfeidhm, iad a chur ar ceal agus a ghairstint ar ais, nó leasuithe agus míniúcháin a chur leofa de réir nós imeachta na gnáthreachtaíochta le bac a chur le cibé mí-úsáid mhísciúil is féidir a bhaint astu.
3. Gur cóir an tAcht a reachtaíodh ar an ochtú lá déag de Mhí Meán Fómhair, míle ocht gcéad a deich is dhá scór, agus ar a dtugtar Acht na nDaor Teifeach ins an ghnáthchaint, - gur cóir an tAcht áithrid seo a leasú le taille an choimisinéara, atá luaite ins an ochtú rannóg den acht, a dhéanamh cothrom ins na cásanna uilig a réitíonns sé, cibé cé acu ar mhaithe leis an éilitheoir nó ina éadan a ghlacanns sé comhairle. Agus lena chinntiú nach mbainfí míchonstruáil as an fhoráil seo, is cóir an clásaldeireanach ins an chúigiú rannóg den Acht thuasluaite, a chuireanns ar chumas an duine atá i seilbh bharántais le daor teifeach a cheapadh nó a ghabháil, gairm scoile a chur ar mhuintir na háite le cuidiú leis, agus dualgas ar lucht na dea-shaoránachta a theacht chun fortachta dó leis an bharántas a chomhlíonadh - is cóir an clásal seo a leasú leis an údarás agus an dualgas cúnta a theorannú do chásanna ina bhfuiltear ag cur in aghaidh fhear an bharántais nó ag bagairt a leithéide air, nó an chontúirt ann go dtiocfar chun tarrthála don daor theifeach.
4. Go gcuirfear na dlíthe i bhfeidhm agus i gcion atá reachtaithe le cosc a chur leis an trádáil le daoir ón Afraic, go háithrid na dlíthe in éadan iomportáil na ndaor go dtí na Stáit Aontaithe; agus is cóir gach dlí is reacht a achtú atá de dhíth chun an cuspóir seo a bhaint amach.
Seo sliocht as óráid Isham Harris, Gobharnóir Tennessee, dóibh siúd a tháinig le chéile le Cónaidhm an Deiscirt a bhunú:
Forálann an naoú rannóg den treas alt inár mBunreacht go bhfuil sé de chumhacht ag an Ghobharnóir ag ócáidí as an ghnáth gairm scoile a chur ar an Oll-Tionól. Ó chreidim go dteachaidh na cúrsaí a fhad sin anois, d’iarr mé le chéile sibh. Agus mise do bhur bhfáiltiú go príomhchathair ár Stáit, is trua liom an tuar tubaiste a thug le chéile sinn. Tháinig orainn i dtoibinne freagra a lorg ar cheisteanna tábhachtacha a chuir oibriú intinne ar an tsaol mhór ar bhealach nach rabh súil ag aon duine leis, agus marthain an Rialtais féin faoi bhagairt.
An tsíorbholscaireacht aibhéileach fhadaraíonach i gcúrsaí na daoirse; an dóigh a bhfuil Stáit an Tuaiscirt agus cuid dá muintir ag bagairt ionsaí orainn le cearta sibhialta bunreachtúla an Deisceartaigh a bhaint de; an dóigh a dtáinig borradh agus fás ar pháirtí leithleasach nach bhfuil de chúis aige ach cúis an naimhdis i leith an chúig Stát Deisceartacha déag; sin iad an trí rud a tharraing leofa géarchéim i gcúrsaí na tíre. Géarchéim atá ann nár tharla a leithéid eile riamh i stair na tíre; nó ceann de na Stáit a bhí ann ó thús, scar sé leis an chuid eile cheana féin, agus roinnt eile á n-ullmhú chun comhairle den chineál chéadna a chur i gcrích. Tuigim go hiomlán comh tromchúiseach is atá bhur gcuid dualgaisí ag luí oraibh inniu, agus eagla oraibh, mar is cóir, ó tá scéal comh hardtábhachtach seo i gceist, roimh an dóigh a rachaidh na cúrsaí seo i gcion ar shaol mhuintir Tennessee; ós eol dúinn nach cuma leis an Stát ionúin seo againn cinniúint na Stát eile, meáite is uile mar atá siad ar an chomhairle scanrúil seo a chur i gcrích, - ní fhéadfainn a mhalairt a dhéanamh ach sibhse a iarraidh le chéile le machnamh suaimhneach a dhéanamh ar na ceisteanna seo. Tá mé dóchasach asaibh, dáiríribh, ós ionadaithe tofa sibh do mhuintir shaor shoilsithe, go gcruthóchaidh sibh ar aon fhiúntas leis an ócáid seo, agus tairseach ard seo na staire le sárú, ionas go léireochaidh sibh an éirim agua an tírghrádh atá de dhíth.
Ní mór súil a chaitheamh ar ais ar an stair, le go dtuigfidh sibh mar is ceart na cúrsaí atá le cur faoi bhur mbráid.
Seo ceann de na léaráidí a tharraing Otso don leabhar - siopa nuachtghníomhaire Gaeilge i Sasana. Mar a fheiceann sibh, “Gall an Lae” atá ar cheann de na tablóidigh ansin. Tá an nuachtghníomhaire - fear an toitín - ag breathnú cosúil le hOtso féin!
