Seo Panu ag labhairt

Sibhse a chuir suim agus sonrú sa mhionúrscéal “An tSlaivéin” a bhí le léamh anseo go dtí le déanaí, bíodh a fhios agaibh go bhfuil leagan leasaithe den leabhar sin le dul i gcló i mbliana, le cuidiú Dé. Chuir mé faoi bhráid saineolaí é a léigh an leabhar, agus is é an breithiúnas a thug sé ná go raibh deireadh ní ba drámatúla ag teastáil. D’aontaigh mé leisean agus chuir mé roinnt ábhar nua leis an saothar le haghaidh foilsiú. Tá mé ag cur na leasuithe deireanacha leis an lámhscríbhinn i láthair na huaire. Tá súil agam go mbeidh sibh sásta an leagan clóbhuailte a cheannach, nó tá an scéal sin i bhfad níos sásúla ná an ceann a bhí le léamh anseo.

Sibhse a chuir suim agus sonrú sa mhionúrscéal “An tSlaivéin” a bhí le léamh anseo go dtí le déanaí, bíodh a fhios acu go bhfuil leagan leasaithe den leabhar sin le dul i gcló i mbliana, le cuidiú Dé. Chuir mé faoi bhráid saineolaí é a léigh an leabhar, agus is é an breithiúnas a thug sé ná go raibh deireadh ní ba drámatúla ag teastáil. D’aontaigh mé leisean agus chuir mé roinnt ábhar nua leis an scéal le haghaidh foilsiú. Tá mé ag cur na leasuithe deireanacha leis an lámhscríbhinn i láthair na huaire. Tá súil agam go mbeidh sibh sásta an leagan clóbhuailte a cheannach, nó tá an scéal sin i bhfad níos sásúla ná an ceann a bhí le léamh anseo.

Fuair naonúr turasóir déag bás nuair a chuaigh balún te trí thine san Éigipt. Is dealraitheach gurb ó Hong Cong a tháinig an chuid is mó acu siúd a maraíodh, thairis sin bhí Seapánaigh, Cóiréigh agus Ungárach amháin ann. Mar is eol oibrítear na balúin te tríd an aer taobh istigh den bhalún a théamh le tine gháis, agus is dócha gur thóg anairt an bhalúin lasair ón ngléas téite. Creidtear go ndéanfaidh an timpiste seo tuilleadh dochair do ghnó turasóireachta na hÉigipte a bhí go mór mór thíos leis na trioblóidí polaitiúla sa tír cheana féin.

Cniogbheartaíocht na bpóilíní ar na dronga coiriúla gluasrothaíochta san Fhionlainn. Rinne póilíní na Fionlainne ruathair ar na dronga coiriúla gluasrothaíochta, “dronga aon faoin gcéad” mar a thugtar orthu, ar fud na tíre ar an 26 Feabhra. Chuaigh póilíní ó chathracha éagsúla le chéile leis an gcniogbheart a chur i gcrích, chomh maith le Karhuryhmä - foireann oibríochtaí speisialta na bpóilíní - agus KRP (Brainse Lárnach Frithchoirpeachais na bpóilíní), chun na dronga gluasrothaíochta a ionsaí. Is iad na dronga gluasrothaíochta seo, agus baint acu le himpireachtaí idirnáisiúnta coirpeachais cosúil le Hell’s Angels, an chuid den choirpeachas eagraithe is mó a chuireas faitíos ar Thadhg an mhargaidh san Fhionlainn. Dúirt Timo Nyyssönen ó phóilíní na príomhchathrach leis an tablóideach úd Ilta-Sanomat go bhfuil dornán maith daoine gafa anois ar díol drochamhrais iad faoi choireanna foréigneacha. “Cniogbheart é seo nach bhfeicfeá a leithéid gach bliain”, arsa Nyyssönen leis an tablóideach.

An chumhacht adamhach ag snámh in aghaidh na heasa. Tá an chuma ag teacht ar an scéal nach mbeidh an comhlacht úd Fennovoima ábalta stáisiún cumhachta adamhach chomh mór a thógáil is a bhí pleanáilte. Tá sé i gceist ag Fennovoima stáisiún nua adamhach a thógáil i bPyhäjoki, ceantar beag tuaithe in aice le Raahe chois Mhurascaill na Boitnia (an chuid de Mhuir Bhailt atá dingthe idir an tSualainn agus an Fhionlainn). Ar dtús ba é an plean ná go dtógfadh Fennovoima stáisiún 1600 meigeavatt, ach ansin, d’éirigh an comhlacht Gearmánach E.On as an tionscadal. Mórairgeadaí a bhí in E.On a raibh tríú cuid na scaireanna aige, agus is dócha nach mbeidh d’acmhainn ag an gcuid eile de na húinéirí stáisiún chomh láidir sin a mhaoiniú.

Roimhe seo tá imoibreoirí adamhacha ag táirgiú leictreachais i dhá áit san Fhionlainn: dhá imoibreoir in Eurajoki (Olkiluoto) agus dhá cheann eile i Loviisa (Hästholmen).

Bhí mé le cloisteáil ar an raidió le déanaí ag iarraidh cur síos a thabhairt ar an bhfáth ar iompaigh mé ó chanúnachas go Caighdeánachas, agus is dócha nach miste dom cad é a bhí i gceist agam nuair a d’ionsaigh mé an canúnachas bréige. Thar aon rud eile, lochtaigh mé mo chanúnachas bréige féin, an cineál canúnachais a chleacht mé féin sula ndeachaigh mé leis an gCaighdeán, nó chaith mé deich mbliana ag iarraidh aithris a dhéanamh ar gach gné de Ghaeilge Uladh i mo chuid scríbhneoireachta. Bhuel ar ndóigh caithfidh mé a admháil go n-úsáidim an t-”-as, -íos, -fas, -ós” i gcónaí san abairt choibhneasta dhíreach. “Nuair a thiocfas”, “an fear a dhéanfas é”, agus a leithéidí a bhíos (!) agam seachas “nuair a thiocfaidh”, “an fear a dhéanfaidh é”, ach is ar éigean is féidir a rá gur canúnachas atá i gceist leis sin - is fearr a rá gurb é mo thuiscint ar stíl mhaith na Gaeilge is bun leis sin, nó tá sé sa chnámh droma agam a shíleadh go bhfuil rud éigin ar iarraidh sa teanga má tá an iarmhír sin agus iarmhíreanna pearsanta Ghaeilge na Mumhan ar lár. (Is é sin, seachnaíonn an Caighdeán an -s coibhneasta agus an chuid is mó de na hiarmhíreanna pearsanta a shamhlaíos muid le Gaeilge na Mumhan, agus is é mo thuiscint ar stíl mhaith na Gaeilge nár chóir duit an dá rud a chaitheamh i dtraipisí san am chéanna - caithfidh tú ceann acu a choinneáil, le go mbeadh cuma réasúnta nádúrtha ar an teanga.) Nuair a bhínn ag iarraidh cuma Ultach a chur ar mo chuid Gaeilge, sheachnaínn focail nach raibh le fáil sna leabhair Ultacha, áfach, agus sin rud nach ndéanfainn inniu. Bím ag léamh agus ag mionstaidéar leabhair sna canúintí go léir gan stad gan staonadh le tuilleadh a chur le mo chuid Gaeilge, agus má théann focal nó teilgean cainte chomh greamaithe sin ionam is go rithfidh sé liom nuair a bheas sé ag teastáil, bainfidh mé úsáid as, in áit a bheith do mo shíorchrá ag cur na ceiste orm, an féidir liom a leithéid de rud a úsáid, ó nach bhfaca mé ach ag scríbhneoirí Connachtacha é. Focal Muimhneach é “cuntanós” mar shampla, agus teilgean cainte ó Thuar Mhic Éadaigh é “rachadh sé rite leat”, ach is maith liom an dá chuid a tharraingt chugam nuair a theastaíos siad uaim.

Ceann de na cúiseanna nár luaigh mé nuair a bhí mé faoi agallamh is ea go raibh cúpla focal agam le Peatsaí Dan Mac Ruaidhrí, rí Thoraí féin, tá sé bliana ó shin agus mé ar cuairt ar an oileán, agus is é an bharúil a bhí ag an Rí i dtaobh na gcúrsaí seo ná gur rud maith a bhí sa Chaighdeán ó chuir sé ar chumas na nGaeltachtaí go léir teacht faoi aon bhratach amháin. Ní mór dom a rá ná gur threisigh an méid sin uaidh leis an gcinneadh a bhí glactha agam an Caighdeán a chleachtadh: má bhí an Caighdeán sách maith ag an Rí, bhí sé sách maith agamsa, m’anam ón diocs! Is é an síorghearán a chloiseas muid ó lucht an chanúnachais nach mbíonn na cainteoirí dúchais sásta leis an gCaighdeán ach is dealraitheach nach ar an gCaighdeán féin atá an locht ach ar lucht a úsáidte. B’fhéidir nach é an Caighdeán atá siad a mhaíomh, ach na lochtanna go léir a aithníos siad ar chuid Gaeilge na gcainteoirí neamhdhúchais ón nGalltacht, an dreadful school Irish mar a deirtear - is é sin an chomhréir amscaí agus an easpa dúchasachta.

Mothaíonn a lán againn go bhfuil difríochtaí suntasacha idir fíor-Ghaeilge na Gaeltachta (má tá sí le fáil sa Ghaeltacht féin, mo léan géar) agus Gaeilge chraptha stromptha na Galltachta. Níor mhínigh aon duine dúinn go sásúil cá bhfuil an difríocht sin nó conas is féidir í a chur in iúl do na foghlaimeoirí, ionas go bhféadfaidís an leagan neamhdhúchasach a sheachaint agus an leagan fíor-Ghaelach a roghnú ina gcleachtadh Gaeilge féin. Is gnách an obair sin a fhágáil fúthu féin - an fhíor-Ghaeilge a thógáil ón bhfíor-Ghael. Dar liom féin áfach ba chóir staidéar ceart a dhéanamh ar na difríochtaí córasacha comhréire idir teanga na scríbhneoirí Gaeltachta agus teanga na scríbhneoirí Galltachta agus moladh do na foghlaimeoirí aon rud a sheachaint atá coitianta ag na scríbhneoirí Galltachta agus é beagnach ar lár ag muintir na Gaeltachta. Comhréir is mó atá i gceist agam anseo, is é sin an dóigh a dtagann na focail sna sálaí ag a chéile i gcoimhthéacs na habairte agus a mbíonn siad ag brath ar a chéile agus ag dul i bhfeidhm ar a chéile. Is dócha gurb é “dul ceart na teanga” an téarma is fearr le brí an fhocail mhóir sin “comhréir” a mhíniú don té nach bhfuil béarlagair na dteangeolaithe aige.

Iad siúd a bhíos ag moladh dúinn cloí le canúint áirithe is minic nach mbacann siad ach leis na foirmeacha díochlaonta nó réimnithe agus leis na hiarmhíreanna. An rud a ligeas siad i ndearmad, sin é an chomhréir féin. Anseo caithfidh mé arís tagairt a dhéanamh don rud a dúirt Breandán Ó Buachalla (más buan mo chuimhne) san agallamh deireanach a thug sé don Irish Times. Is é sin dúirt sé go raibh taighde agus teagasc na Gaeilge go mór mór faoin bhfocleolaíocht Ghearmánach, is é sin an cineál teangeolaíocht stairiúil is mó a shamhlaítear leis na Philologen Gearmánacha, na Nua-Ghramadóirí ach go háirithe. Chuir siadsan béim ar an bhfocal agus ar athruithe an fhocail i rith na gcéadta bliain, ach ba chuma leo faoin gcomhréir agus faoin abairt i ndáiríre. Lochtaigh cainteoirí dúchais, ar nós Shéamuis Uí Ghrianna, an cur chuige seo ach ní raibh téarmaíocht ná focail acu lena méar a chur ar an bhfadhb i gcéart. Is cuimhin liom go ndúirt an Griannach in áit éigin gur chóir modh teagaisc na Gaeilge a bhunú ar na “ráite”, is é sin ar an abairt iomlán nó ar choimhthéacs na comhréire, nó sin é an tuiscint atá agamsa ar a chás.

Sílim go raibh an Griannach ar an lorg ceart, ach mar sin féin tá an chosúlacht ar an scéal gur lean sé sa treo contráilte é. Rinne sé a dhícheall le gan scinneadh ó chleachtais teanga a óige, agus mar sin sheachnaíodh sé na focail nuachumtha féin - ní thugadh sé “polaitíocht” ar an bpolaitíocht féin ach “gnóthaí politics”, ós rud é gur focal nuachumtha é “polaitíocht” nár chuid den chanúint dhúchasach é - fuair mo dhuine ní ba nádúrtha an téarma a thabhairt isteach ón mBéarla scun scan. “Máthairmhórachas” an téarma a bhí ag Seán Ó Ruadháin ar an nós seo - drogall a lán Gaeilgeoirí focail a úsáid nár chuala siad ag a máthair mhór - agus is é an máthairmhórachas an locht is mó a gheobhainn ar chuid Gaeilge Uí Ghrianna.

Thar aon rud eile tá mé barúlach go raibh sé mícheart go hiomlán agus é ag iarraidh a chanúint féin a chosaint ar thionchar na gcanúintí eile agus ar an gCaighdeán. Le fírinne nuair a bhí sé ag déanamh scigaithris ar an “nGaeilge Oifigiúil” i “Nuair a Bhí mé Óg” níorbh é an Caighdeán a bhí i gceist aige ach lagiarrachtaí na gcainteoirí neamhdhúchais Gaeilge na Mumhan a labhairt is a chleachtadh. Bhuel ar ndóigh ní raibh an Caighdeán ann san am, ba í Gaeilge Mhuscraíoch Pheadair Uí Laoghaire ba mhó a bhí á labhairt (nó in ainm is a bheith á labhairt) ag arrachtaigh uafásacha daoniteacha na Státseirbhíse ansin. Pé scéal é, cé go raibh sé tuigthe ag “Máire” - ar bhealach - gurb ar leibhéal na “ráite”, na n-abairtí is na dteilgeanacha cainte ba mhó a bhí an difríocht idir Gaeilge na Gaeltachta agus béarlagair na bhfoghlaimeoirí, ach san am chéanna is é an leigheas a bhí aige ná cloí go docht daingean le foclóir agus le foirmeacha díochlaonta agus réimnithe a chanúna féin.

Ní féidir droch-chomhréir a leigheas le deilbhíocht na canúna, áfach. In áit an iomarca béime a chur ar an deilbhíocht, ba chóir do “Mháire” na múrtha fáilte a fhearadh roimh iomlán na Gaeilge, roimh thionchar ó Ghaeilge Chonamara, Ghaeilge Chiarraí, Ghaeilge Chorcaí, Ghaeilge na Rinne - ó chanúintí na gcainteoirí dúchais go léir. Mé féin is é mo thuairim go bhfuil an Caighdeán féin sách maith, ar acht is go mbítear ag cloí leis na canúintí traidisiúnta mar mhúnlaí do struchtúir na n-abairtí.

Ó tá sé de theist orm gur mise an fear is mó a thráchtas ar chúrsaí craicinn i saol liteartha na Gaeilge, is dócha nach miste dom achoimriú a bhreacadh síos den cholún faoi theacht na siopaí craicinn go hÉirinn a foilsíodh ar thejournal.ie - ó pheann Donal Fallon a tháinig sé.

Caithfidh mé a rá ar dtús nach raibh na siopaí craicinn go róluath ag teacht go dtí an Fhionlainn ach an oiread. Nuair a tháinig mise i gcrann i Varkaus, ní raibh oiread is aon cheann amháin le feiceáil, cé go raibh irisí agus físeáin chraicinn ar fáil i mbothaí na nuachtghníomhairí. Is cuimhin liom go raibh siopa craicinn in Kuopio, ceithre scór ciliméadar ó Varkaus - bhuel ní raibh ach dhá scór míle duine ina gcónaí in Varkaus, agus an dá oiread go leith in Kuopio, mar sin ba mhórchathair í Kuopio i gcomparáid linn.

Deir Donal go bhfuil Baile Átha Cliath ag cur thar maoil le siopaí craicinn inniu, ach sa bhliain 1999 féin bhí na nuachtáin ag iarraidh achrann éigin a tharraingt faoin siopa den chineál seo a hosclaíodh in aice le hArd-Oifig an Phoist, foirgneamh a shiombalaíos tírghrá agus laochas na Cásca.

Luann Donal gur minic a shíltear gurbh é “Kinks” an chéad siopa leathair a bhí ag obair in Éirinn. Le fírinne ní raibh ann ach siopa éadaí cnis, a deir sé, agus é á reáchtáil ag iar-bhanríon ailleachta a raibh suim ag na hirisí caidéise inti. Ba é Frank Young (nó Proinsias Ó hÓgáin, b’fhéidir?) ó Bhéal Feirste chois Cuain ba túisce a labhair le nuachtáin an deiscirt faoin rún a bhí aige siopa den chineál sin a oscailt i bpríomhchathair na Poblachta. Fear gnó a bhí ann a shaothraíodh a chuid ag tráchtearraíocht cúrsaí craicinn - má bhain mé an chiall cheart as alt Donal, bhí sé ag foilsiú irisí craicinn i mbreis ar ghnó na siopaí craicinn - agus ó bhí na sluaite síoraí ó na Sé Contaetha Fichead ag tarraingt ar a shiopa i mBéal Feirste, fuair sé loighciúil brainse a oscailt i mBaile Átha Cliath chomh maith. Bhí siopa Bhéal Feirste ag obair ón mbliain 1982 anuas, agus nuair a thosaigh sé, chuir lucht an chrábhaidh in iúl don Ógánach nach raibh siad go díreach ag fearadh fáilte roimhe, ach ar a laghad dealraíonn sé nach raibh na sceimhlitheoirí ag iarraidh a shiopa a ionsaí. B’fhéidir go raibh suim acu sna hearraí chomh maith le duine…

Níorbh é an tÓgánach an chéad duine a thosaigh ag díol earraí craiceannbhuailte sa Phoblacht, a deir Donal. Ba é Jim Bellamy, gnóthadóir Albanach, a rinne é. D’oscail sé an chéad siopa i mBré, Co. Chill Mhantáin, sa bhliain 1991 - b’fhéidir gur theastaigh uaidh bealach an chúldorais a roghnú leis an bpríomhchathair a ghabháil? Go gairid ina dhiaidh sin bhunaigh sé na brainsí i mBaile Átha Cliath, i Luimneach, agus i nDún Dealgan, agus nuair a bhunaigh, ba dóbair dó an tír a chur trí thine, an dóigh ar cuireadh in aghaidh a ghnó.

1) Do not laugh about Peig Sayers. Her Irish was probably better than yours, which means you are supposed to learn from her.

2) If you laugh at some wordplay in English, it probably is a good joke in English. It does not make a good joke in Irish, or translate well. Don’t try to translate it into Irish. Learn Irish well enough to play with Irish in a way that is independent on English.

3) Read folklore in your favorite dialect - Ulster, Munster, or Connacht. If you don’t have a favorite dialect, pick up the one that is geographically near you. If there is none, throw a dart at the map of Ireland.

4) Read more folklore in your favorite dialect.

5) Read even more folklore in the other dialects.

6) If there is something you don’t understand, check it in the dictionary.

7) If you don’t find it in the dictionary, try another dictionary.

8) If you don’t find it even in Niall Ó Dónaill’s unabridged Gaeilge-Béarla, give up and move on, but keep it in mind. An explanation might turn up.

9) If you can’t understand a sentence structure although you understand all the words, write it down and keep it in mind. An explanation might turn up.

10) If you understand a sentence structure although you could not have produced it yourself, keep your eyes open for more examples. You will grasp it eventually.

11) Make your own rules of thumb but revise them constantly. Read the corresponding chapter of your grammar and compare it with your findings..

12) Don’t despair about grammar. Keep your grammar as a book of reference, but don’t read it from beginning to end. It’s not exactly a novel, you know.

13) Read poems by writers who were native speakers.

14) Read short stories by writers who were native speakers.

15) Read novels by writers who were native speakers.

16) Read novels by writers who were not. You will note that they sometimes write stuff that is so childishly wrong that you could put it better yourself.

17) You are better at Irish than those false gurus. Rejoice.

achtainiam (an t-achtainiam, an achtainiam) - Is é an t-achtainiam (Ac) dúil cheimiceach uimhir a 89. Dúil radaighníomhach é, is é sin, níl ach iseatóip radaighníomhacha aige. Miotal é agus loinnir an airgid ghil ann. Ceann de na miotail trasdultacha é, agus is í an uimhir ocsaídiúcháin is minice a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná +3. Is é an t-iseatóp is fadsaolaí dá bhfuil aige ná achtainiam a 227, agus é beagnach aon mhíle is fiche de bhlianta ar leathré. Bíonn iarsmaí beaga achtainiam ar fáil sna mianraí úráiniam. Baintear úsáid as achtainiam mar fhoinse radaíochta chomh radaighníomhach agus atá sé. Mar shampla, is féidir cealla ailse a mharú le radaíocht an achtainiam.

achtainíd (an achtainíd, na hachtainíde, na hachtainídí, na n-achtainídí) nó achtanóideach (an t-achtanóideach, an achtanóidigh, na hachtanóidigh, na n-achtanóideach) - Is iad na hachtainídí nó na hachtanóidigh an t-achtainiam agus an ceithre dhúil déag a thagann ar a lorg i dtábla peiriadach na ndúl: an tóiriam, an prótachtainiam, an t-úráiniam, an neiptiúiniam, an plútóiniam, an t-ameiriciam, an ciúiriam, an beircéiliam, an calafoirniam, an t-éinstéiniam, an feirmiam, an meindiléiviam, an nóbailiam agus an láirinciam. Níl ach iseatóip radaighníomhacha ag na dúile seo, agus cuid acu bíonn leathré a n-iseatóp chomh gairid is nach féidir mórán taighde a dhéanamh ar shaintréithe ceimiceacha na ndúl féin. Ón taobh eile de, tá cuid acu ar fáil sa dúlra féin, agus iseatóip an-fhadsaolacha acu, an t-úráiniam agus an tóiriam ach go háirithe.
acnód (an t-acnód, an acnóid, na hacnóid, na n-acnód): San ailgéabar, úsáidtear cuair nó graif leis na luachanna a léiriú a shásanns cothromóid áirithe. Má shásann luach áirithe an chothromóid cé nach bhfuil sé suite ar an gcuar, déarfaimid gur acnód atá ann.

acroiléin (an acroiléin, na hacroiléine) nó próipéanal (an próipéanal, an phróipéanail) - Is í an acroiléin an t-aildéad is simplí ina bhfuil nasc dúbailte idir dhá adamh carbóin. CH2=CH-CHO an fhoirmle. Baintear leas aisti mar amhábhar sa tionsclaíocht cheimiceach lena lán ceimiceán úsáideach a tháirgeadh, ach is nimh í féin a bhfuil drochbholadh aisti. Substaint ghreannach í a dhéanann dochar do na scamhóga.

adainín (an t-adainín, an adainín) - Bun bithcheimiceach é an t-adainín, agus é ardtábhachtach mar bhloc tógála in orgánach an duine. Tá sé de dhíth le móilíní na n-aigéad núicléasach (an t-aigéad ribeanúicléasach agus an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach) a chur i dtoll le chéile. Thairis sin, nuair a rachaidh an t-adainín i gcoimpléasc leis an dá vitimín úd ribeaflaivin agus niaicin, gheofar comheinsímí tábhachtacha a bhfuil feidhmeanna éagsúla acu sa mheitibileacht.

adamh (an t-adamh, an adaimh, na hadaimh, na n-adamh) - Is é an t-adamh an t-aonad is lú d’aon dúil cheimiceach. Tá núicléas san adamh agus é comhdhéanta as núicléóin, is é sin, prótóin agus neodróin. Is ionann, a bheag nó a mhór, meáchan an phrótóin agus an neodróin. Timpeall an núicléis atá an néal leictreon, agus é comhdhéanta as leictreoin.

Is gnách a rá go bhfuil na leictreoin ag timpeallú an núicléis, ach is simpliúchán é sin, ós rud é nach ionann dlíthe fisiceacha na gluaiseachta ag rudaí chomh beag bídeach leis an leictreon agus ag rudaí ar aon mhéid leis an duine. Is fearr leis na fisiceoirí a rá go bhfuil an leictreon le fáil timpeall an núicléis de réir dóchúlacht áirithe, agus an dóchúlacht seo ag dul i laghad ag imeacht ón núicléas i dtreo na héigríche. Ón taobh eile de is féidir réigiúin áirithe a aithint timpeall an núicléis ina sroicheann an dóchúlacht sin luachanna an-arda. Is iad na réigiúin sin an néal leictreon.

Nuair a dúirt mé ”réigiúin”, san uimhir iolra, thug mé le fios go bhfuil níos mó ná aon réigiún ann - is é sin, go bhfuil struchtúr inmheánach ag an néal leictreon. Is féidir a rá go bhfuil leictreonscealla éagsúla san adamh, agus go bhfuil leibhéil éagsúla fuinnimh - fo-scealla, mar a déarfá - taobh istigh de na scealla. Ansin, taobh istigh de gach leibhéal fuinnimh atá na fithiseáin adamhacha. Is éard is fithiseán adamhach ann ná cuid den néal leictreon ina bhfuil áit, nó ”lóistín”, do leictreondís amháin - is é sin, dhá leictreon a sáraíonn a nguairne a chéile.

Maidir leis an nguairne, is airí í is deacair a mhíniú, ach is í is cúis leis go bhfuil móimint dhépholach mhaighnéadach ag an leictreon - is é sin, gur maighnéad beag é an leictreon. De ghnáth, is iad na luchtanna leictreacha atá ag gluaiseacht a chruthaíonn maighnéadas, agus le maighnéadas an leictreoin a mhíniú, caithfidh muid a phostaláidiú - is é sin, caithfidh muid glacadh leis mar aicsím, gan chruthú gan mhíniú - go bhfuil an leictreon á iompar, ar bhealaí áirithe, mar a bheadh sé ag rothlú ar a ais. Guairne a thugtar ar an ”rothlú” seo. Ní mór cuimhne a choinneáil air nach ionann guairne an leictreoin agus rothlú aon réad infheicthe ó thaobh na matamaitice is na fisice de, chomh difriúil is atá na dlíthe nádúrtha ar leibhéal na mbuncháithníní agus ar leibhéal na rudaí macrascópacha.

Úsáidtear candamuimhreacha le háit an leictreoin sa néal leictreon a shainiú. Deir an phríomh-chandamuimhir (n), cén sceall ar a bhfuil an leictreon. Is iad na luachanna a cheadaítear don phríomh-chandamuimhir ná na slánuimhreacha deimhneacha, is é sin, 1, 2, 3 agus araile. Ansin, tá an chandamuimhir asamatach (l) ann a thugann an fo-sceall ar a bhfuil an leictreon. Is iad na luachanna a cheadaítear don chandamuimhir asamatach ná na slánuimhreacha (an náid san áireamh) atá níos lú ná an phríomh-chandamuimhir: 0, 1, 2, 3,…(n-3), (n-2), (n-1). Más ionann an phríomh-chandamuimhir agus 6, mar sin, is iad na candamuimhreacha asamatacha ná 0, 1, 2, 3, 4 agus 5. An triú candamuimhir, is í an chandamuimhir mhaighnéadach (m) í. Is iad na luachanna a cheadaítear don chandamuimhir mhaighnéadach ná -l…-2, -1, 0, 1, 2,…l, is é sin, na slánuimhreacha ó shéanadh na candamuimhreach maighnéadaí go dtí an chandamuimhir féin.

aduaine (an aduaine, na haduaine): I bhfisic na gcáithníní tugtar ”cáithníní aduaine” ar cháithníní áirithe a ghintear go furasta in imbhuailtí na gcáithníní, agus meath ag teacht orthu chomh mall is nach raibh súil ag na fisiceoirí ar dtús. Sa deireadh, shocraigh siad gur airí fhisiceach a bhí i gceist ar bhaist siad ”aduaine” uirthi. Cuarc ar leith, mar atá, an cuarc aduain, is cúis leis an aduaine seo, mar a shíleas na fisiceoirí inniu.

aeólatrópacht - féach ainiseatrópacht

aeraifisic (an aeraifisic, na haeraifisice): Go bunúsach, brainse innealtóireachta atá i gceist leis an aeraifisic agus é ag dul i muinín na fisice le gléasra aeraidinimiciúla a dhearadh – eitleán sruthlínithe, mar shampla. D’fhéadfá innealtóireacht aeraidinimice a thabhairt ar aeraifisic chomh maith.

aerasól (an t-aerasól, an aerasóil, na haerasóil, na n-aerasól): Is éard atá i gceist leis an aerasól sa chiall eolaíoch ná cineál meascán collóideach ina bhfuil cáithníní beaga soladacha nó deora beaga leachta scaipthe ar fud an gháis nó an aeir. Is minic a shíltear gurb ionann aerasól agus ábhar spraeáilte, ach san eolaíocht is coincheap i bhfad níos cuimsithí é: mar shampla, glactar leis na scamaill mar cineál aerasól, ós rud é gur deora beaga uisce atá ann agus iad scaipthe san aer.

An tAerchaidéal (an tAerchaidéal, an Aerchaidéil): Réaltbhuíon é an tAerchaidéal a bhíos le feiceáil dingthe idir an Ceinteár, an Phéist Uisce, Compás an Mhairnéalaigh, agus na Seolta. Níl mórán cuid súl ann mar réaltbhuíon, agus le fírinne ní raibh ann ar dtús ach píosa beag den spéir nár háiríodh mar chuid d’aon réaltbhuíon: i lár na hochtú haoise déag a baisteadh an t-ainm seo air. Antlia an t-ainm Laidine. Níl d’ainm ar an réalta is gile san Aerchaidéal ach Alpha Antliae. Fathachréalta fhlannbhuí atá ann, réalta den chineál K. Tá roinnt réaltraí le haithint san Aerchaidéal fosta, go háirithe NCG 2997. Réaltra bíseach neamhbharrach é.
aereiteog (an aereiteog, na haereiteoige, na haereiteoga, na n-aereiteog): Is ionann go bunúsach an aereiteog agus sciathán an eitleáin mar a fheictear sa trasghearradh é.

aerobach (aidiacht): is ionann é go bunúsach agus aerdhíonach, An coimeádán atá aerobach (nó aer-obach), ní ligeann sé aer isteach ná amach.

aeróbach (aidiacht): an t-orgánach nó an próiseas a bhfuil ocsaigin ag teastáil uaidh, deirimid go bhfuil sé aeróbach. Na baictéir aeróbacha, is baictéir iad nach féidir leo déanamh in uireasa ocsaigine. Sa chiall seo is orgánach aeróbach é an duine freisin, ar ndóigh. Is éard atá i gceist leis an aclaíocht aeróbach (an aeróbaic, mar a thugtar uirthi freisin) ná an cineál aclaíochta a chuireas béim ar an gcleachtadh leanúnach, ar an análú agus ar an meitibileacht aeróbach seachas ar an iarracht thobann.

aerthormán (an t-aerthormán, an aerthormáin): Is éard is aerthormán ann ná an tormán a chloistear ar an raidió de dheasca an leictreachais san atmaisféar. Cuireann an t-aerthormán isteach ar na craolacháin aimplitiúidmhodhnaithe, ach go háirithe.

agáit (an agáit, na hagáite, na hagáití, na n-agáití): Mianra atá ann agus é comhdhéanta as dé-ocsaíd sileacain don chuid is mó. Mianra micricriostalta é, is é sin ní féidir criostail na hagáite a aithint ach le micreascóp. Bíonn na hagáití stríopach, agus cuid súl iontu go minic, ionas gur féidir iad a úsáid san ornáidiú.

aibéilít (an aibéilít, na haibéilíte): Cineál ábhar pléascach í an aibéilít atá comhdhéanta as níotráit amóiniam agus as trínítreatolúéin (TNT).

aibsíse (an aibsíse, na haibsíse, na haibsísí, na n-aibsísí): Tugtar aibsíse ar an x san ordphéire (x,y) a chuirtear in iúl le pointe sna comhordanáidí déthoiseacha Cairtéiseacha. Mar sin, is í ais chothrománach na gcomhordanáidí seo, nó an x-ais, an ais ar a socraítear luach na haibsíse. Is í an aibsíse a thaispeánas cé chomh fada is atá an pointe ón nialas ar an x-ais.

aicéataildéad (an t-aicéataildéad, an aicéataildéid): Is é an t-aicéataildéad toradh ocsaídiúcháin an eatánóil (an ghnáthalcóil), agus is é CH3CHO a fhoirmle cheimiceach. Is féidir eatánál a thabhairt ar an aicéataildéad freisin, nó sin é an t-ainm oifigiúil córasach a cheap Cumann Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí, nó IUPAC, don aicéaltaildéad, ach is é an t-ainm traidisiúnta is mó a úsáidtear inniu féin.

Leacht so-ghalaithe é an t-aicéataildéad agus boladh láidir as. Tá sé inmheasctha leis an uisce i ngach coibhneas, nó cuireann an t-adamhghrúpa úd -CHO, ar a n-aithnítear na haildéid, go mór le hintuaslagthacht na comhdhúile orgánaí. Níl fiuchphointe an aicéataildéid – 20.2 céim de réir Celsius – ach traidhfilín os cionn ghnáth-theocht an tseomra, agus mar sin, dá mbainfeá den leacht le do mhéar, ghalódh sé le teann teocht do láimhe. Is é -123.5 céim de réir Celsius an leáphointe.

Is é an t-aicéataildéad is cúis leis an bpóit a thagas ar an duine i ndiaidh na meisce, nó ocsaídíonn crua-ae an duine an t-alcól go haicéataildéad, agus is í an phóit an nimhiú aicéataildéid is toradh dó seo. Is ar éigean is féidir nimh a thabhairt ar an aicéataildéad sa chiall chúng, ach is féidir gur carcainigin (ábhar ailse) atá ann. Greannaíonn sé na seicne múcasacha agus na scamhóga, agus is truailleáin aeir é. Is é an priacal is mó a bhaineas leis, áfach, ná an dóiteán, nó tá sé thar a bheith so-adhainte, díreach cosúil leis an alcól.

Baineann an tionsclaíocht cheimiceach a lán úsáide as an aicéataildéad mar amhábhar do chomhdhúile is casta ná é.

aicéataimíd (an aicéataimíd, na haicéataimíde): Is ionann an aicéataimíd agus aimíd an aigéid aicéitigh. Is é sin, is ionann móilín na haicéataimíde agus an aigéid aicéitigh, ach amháin go bhfuil an t-aimínghrúpa -NH2 curtha in áit an hiodrocsailghrúpa -OH. CH3CONH2 an fhoirmle cheimiceach mar sin.

Solad é an aicéataimíd le gnáth-theocht an tseomra. Is é an leáphointe atá aige ná dhá chéim is ceithre scór de réir Celsius. Criostail gheala gan dath atá san aicéataimíd agus iad ag ól uisce an aeir chucu – is é sin, deirimid gur criostail thais-scópacha iad. Tá an aicéataimíd sothuaslagtha san uisce, ach níl an dá shubstaint inmheasctha – is é sin ní féidir iad a mheascadh i ngach coibhneas.

Níl fiuchphointe ag an aicéataimíd i gciall cheart an fhocail. Tosóidh sí ag fiuchadh ag teocht dhá chéad dhá chéim is fiche de réir Celsius, ach nuair a ghalóidh sí, titfidh na móilíní as a chéile.

Ní úsáidtear mórán aicéataimíde sa tionsclaíocht inniu, ach tá tábhacht éigin léi mar phlaisteachán, is é sin, breiseán a chuirtear le plaistigh agus le hábhair shaorga eile le hiad a dhéanamh níos somhúnlaithe – níos plaistí, mar a déarfá.

Is ar éigean is féidir a rá gur nimh láidir atá ann, ach tá priacal áirithe ailse ag baint leis an aicéataimíd.

aicéatainilíd (an aicéatainilíd, na haicéatainilíde) – Díorthach de chuid na hanailíne í an aicéatainilíd (le firinne, bheadh sé níos loighciúla aicéatanailíd a thabhairt uirthi, ach anseo, beidh mé ag cloí le moladh téarmaíochta an Choiste, cé nach bhfuil mé róshásta leis). Is ionann móilín na haicéatainilíde agus móilín na haicéataimíde, ach amháin go bhfuil ceann de na hadaimh hidrigine san aimínghrúpa -NH2 malartaithe ar fháinne aramatach -C6H5. Nó, más fearr leat an dearcadh eile, is féidir a rá gur móilín anailíne atá againn ach amháil go bhfuil ceann de na hadaimh hidrigine malartaithe ar aicéitilghrúpa CH3CO-. Mar sin, is í an fhoirmle struchtúrtha shimplithe atá ag an aicéatainilíd ná CH3CO-NH-C6H5.

Solad í an aicéatainilíd agus boladh so-aitheanta aisti. Is é an leáphointe atá aici ná céad ceithre chéim déag de réir Celsius. Sna laethanta a bhí, bhaintí leas aisti le maolú ar an bhfiabhras agus ar an bpian, ach is é an paraicéiteamól a úsáidtear ina háit inniu, nó fuair na bithcheimiceoirí amach go gclaochlaíonn meitibileacht an duine an aicéatainilíd go paraicéiteamól pé scéal é, agus gurb é an paraicéiteamól an fíorchógas. Mar sin, is fearr gan bacadh leis an aicéatainilíd ar aon nós, ó nach bhfuil ann ach substaint idirmheánach. Thairis sin, dealraíonn sé go mbaineann priacail éagsúla shláinte leis an aicéatainilíd nach bhfuil chomh tromchúiseach céanna ag an bparaicéiteamól.

Is í an tionsclaíocht cheimiceach is mó a bhaineas úsáid as an aicéatainilíd i ndéantús ruaimeanna (dathanna) agus cógas. D’fhéadfá a rá go bhfuil sí níos coitianta mar amhábhar ná mar cheimiceán ann féin sa lá atá inniu ann.

Níl an aicéatainilíd intuaslagtha san uisce ach ar éigean. Ní thuaslagtar ach grám amháin, nó níos lú fós, i ndeich lítear uisce.

aicéatáit (an aicéatáit, na haicéatáite, na haicéatáití, na n-aicéatáití): Tugtar aicéatáití ar shalainn an aigéid aicéitigh, agus iad comhdhéanta as iain dheimhneacha de chineál éigin (iain mhiotail go tipiciúil) agus iain aicéatáite. Is é an t-ian aicéatáite an t-ian diúltach (an t-ainian) a fhreagraíos don aigéad aicéiteach, an t-ian is toradh do phrótalú an aigéid sin. Sa cheimic orgánach, tugtar aicéatáití ar dhíorthaigh eile de chuid an aigéid aicéitigh freisin, eistir ach go háirithe.

aicéatal (an t-aicéatal, an aicéatail, na haicéatail, na n-aicéatal): Comhdhúil orgánach é an t-aicéatal ina bhfuil adamh carbóin idir dhá adamh ocsaigine, agus nasc singil ag gach ceann de na hadaimh ocsaigine seo den adamh carbóin sin. Má sheasann R, R’, agus R'’ d’adamhghrúpaí éagsúla orgánacha, is í an fhoirmle a bheas ag an aicéatal ná R-O-CH(R’)-O-R'’. Má chuirtear adamhghrúpa orgánach eile fós in áit an adaimh hidrigine úd H, gheofar céatal, ach is é cleachtas Chumann Idirnáisiunta na gCeimiceoirí inniu go ndearctar ar na céatail mar chineál aicéatal.

aicéitifeanón (an t-aicéitifeanón, an aicéitifeanóin):
aicéitil
aicéitiléin
aicéitilíd
aicéitiliú. aicéitiliúchán
aicéitinitríl
aicéitíolaicéatón
aicme speictreach
aicrilinitríl
aidiabatach
aidiaiteirmeach
aigéad (an t-aigéad, an aigéid; na haigéid, na haigéid) - Is éard atá i gceist leis an aigéad ná substaint atá in ann bun (comhdhúil alcaileach) a neodrú. Is ionann sin is a rá go bhfuil an t-aigéad in ann ian hidrigine a thabhairt uaidh, ian a nglacfaidh an bun leis. De ghnáth, bíonn na haigéid in ann miotail a chreimeadh, nó cuireann an miotal ruaigeadh as an hidrigin i móilín an aigéid le dul ina háit. Is é is toradh don imoibriúchán seo ná salann, is é sin, comhdhúil idir ian deimhneach an mhiotail agus an iain dhiúltaigh (an ainiain) a fhágfar nuair a imeos an hidrigin.

Mar sin, is ocsaídeoirí iad na haigéid, ó tá siad in ann miotail a chlaochlú - a ocsaídiú - go hiain dheimhneacha. Ní hionann sin is a rá go mbeadh gach aigéad in ann gach miotal a ocsaídiú. Na miotail atá níos uaisle ná an hidrigin - is é sin, na miotail a bhfuil póitéinseal leictreach a n-ocsaídithe níos airde ná póitéinseal céanna na hidrigine - ní féidir leis an aigéad is láidre amuigh iad a chreimeadh. Scéal eile ar fad go bhfuil aigéid láidire áirithe ina n-ocsaídeoirí beag beann ar a n-aigéadacht féin. Mar shampla, ní chreimeann an t-aigéad hidreaclórach HCl an t-airgead geal ar aon nós, nó cé gur aigéad láidir atá ann, ní ocsaídeoir láidir é. Scéal eile ar fad é an t-aigéad nítreach HNO3, nó is ocsaídeoir láidir ann féin é móilín an aigéid sin, i mbreis ar an aigéadacht. Mar sin, tá an t-aigéad nítreach in ann an t-airgead geal a chreimeadh.

aigéadacht

aigéad adainileach

aigéad aicéiteach

aigéad aicéiteach oighreach

aigéad aicéitíolsalaicileach

aigéad aicrileach

aigéadalú

aigéad ascorbach

aigéad aspartach

aigéad beansóch

aigéad beinséinheicseacarbocsaileach

aigéad bórach

aigéad brómach

aigéad capróch

aigéad cionnamach

aigéad clórach

aigéad crotónach

aigéad déthianach

aigéad dí-ocsairibeanúicléasach

aigéad-díonach

aigéad eitiléindé-áimínteatraicéiteach

aigéadfhréamh

aigéad foisfíneach

aigéad fúmarach

aigéad gliocólach

aigéad glútamach

aigéad graifíteach

aigéad hidreaclórach

aigéad hidricianach

aigéad hipeaclórach

aigéad lachtach

aigéad lionoiléach

aigéad mailéach

aigéad malach

aigéad meataicríleach

aigéad meillíteach

aigéad nítreach

aigéad núicléasach

aigéad ocsaídeach

aigéad oiléach

aigéad pailmíteach

aigéad pireagallach

aigéad prúiseach

aigéad ribeanúicléasach

aigéad sailleach

aigéad salaicileach

aigéad sáriadach

aigéadsíob

aigéad sucsanach

aigéad sulfamach

aigéad sulfarach

aigéad tartarach

aigéaduimhir

ailbéideacht

ailcéin

ailcil

ailciliú

aildéad

aileorón

ailgéabar

ailgin

ailgionáit

ailiasáil

ailít

ailléin

ailléirge

ailléirgin

ailniocó

ailtéarnóir

aimeiriciam

aimhleisceas maighnéadach

aimhrialtacht éalárnach

aimhrialtacht eoraipiam

aimhrialtacht fhíor

aimíd

aimil

aimín

aimínaigéad

aimíniú, aimíniúchán

aimpéar

aimpéarlúb

aimplidín

aimplitheoir

aimplitheoir aischothaithe

aimplitheoir cothromaithe

aimplitheoir cumhachta

aimplitheoir difreálach

aimplitheoir dírchúpláilte

aimplitheoir modhnaithe

aimplitheoir oibríoch

aimplitheoir teirminéalach

aimplitheoir voltais

aimplitiúid

aimplitiúid scaipthe

aimpmhéadar

aimsitheoir

ainceirít

ainéimiméadar

ainhidríd

ainhidrít

ainian (an t-ainian, an ainiain; na hainiain, na n-ainian) - Ian a bhfuil lucht leictreach diúltach aige. Má sháitear leictreoidí i dtuaslagán uisce a bhfuil substaint ianach ann, beidh na hainiain ag tarraingt ar an leictreoid dheimhneach, ar a dtugtar anóid.

ainianmhalartú

ainiseatrópacht

ainleaisteachas

aipsis

aircéamaighnéadas

airdemhéadar

aireamhán

airéin

airgead nó airgead geal (an t-airgead [geal], an airgid [ghil]) - Is éard atá san airgead, nó san airgead geal, ná ceann de na miotail trasdultacha, agus is iad na miotail atá in aon ghrúpa leis ná an copar agus an t-ór. Is é an giorrúchán a sheasas don airgead sna foirmlí ceimiceacha ná Ag, agus is é comhdhúil uimhir a 47 é i dtábla peiriadach na ndúl. Miotal geal insínte é an t-airgead, agus é níos fearr ná aon mhiotal eile ag iompar teasa agus leictreachais - deirtear gur seoltóir maith teasa agus leictreachais é. Baintear úsáid fhairsing as an airgead geal sa tseodóireacht, san fhiaclóireacht agus sa leictreonaic.

Creimeann an t-aigéad nítreach airgead, agus is í an chomhdhúil a fhaightear ar an dóigh sin ná an níotráit airgid. Baintear úsáid as an níotráit airgid sa díghalrú – is é sin, le baictéir a mharú. Mar shampla, is féidir tuaslagán uisce na níotráite airgid a chur i súile an linbh nuabheirthe, má chreidtear go bhfuil gónairith ar an máthair. (Galar gnéis é an gónairith ar féidir dó dochar tromchúiseach a dhéanamh do shúile an linbh.) Úsáidtear an níotráit airgid leis na hiain chlóiríde a aithint sna tuaslagáin uisce freisin. An chuid is mó de na clóirídí tá siad sothuaslagtha san uisce, ach is í an chlóiríd airgid an eisceacht mhór. Mar sin, nuair a chuirfear níotráit airgid i dtuaslagán clóiríde, rachaidh na hiain airgid agus na hiain chlóiríde le chéile ar an toirt, ionas go dtiocfaidh deascán bán sa choimeádán - an chlóiríd airgid nach bhfuil intuaslagtha san uisce.

airgeadmhéadracht

áiritheoir

áiritheoir comhréireach

áiritheoir drithlíochta

áiritheoir Geiger

áiritheoir leathsheoltóra

airmheán

airsín

ais cheartingearach

ais chothrománach

aischuradóir srutha dhírigh

áiseanna amhairc

aiseanna comhordanáideacha

aiseotrópacht

aisfhuaimniú

aisiditimidín

aisléim

aisléim ghunna

aisléim leictreon

aisléim núicléach

aispeist

aistiogmatacht

aistriú ceimiceach

aistriú Doppler

alafatach

alainín

alasairín

albaimín

alcaileacht

alcailifil

alcailiméadracht

alcalóideach

alcán

alcánólaimín

alcocsaíd

alcól

alcól búitile

alcól eitile

alcól iseapróipile

alcól meitile

alcól normalach próipile

aldocsaím

aldól

aldós

alfa-cháithnín

alfa-ghníomhach

alfa-radaíocht (an alfa-radaíocht, na halfa-radaíochta) - Is éard is alfa-radaíocht ann ná an cineál is laige den radaighníomhacht. Tá an alfa-radaíocht comhdhéanta as alfa-cháithníní, agus is ionann an t-alfa-cháithnín, go bunúsach, agus núicléas héiliam den ghnáthchineál, is é sin, cnuas a bhfuil dhá phrótón agus dhá neodrón ann. Ní bhíonn an radaíocht seo ródhainséarach don duine, nó is leor páipéar le hí a stopadh. Mar sin féin, is féidir don alfa-radaíocht féin dochar a dhéanamh don orgánach, má tá foinse na halfa-radaíochta suite taobh istigh den cholainn. Na halfa-cháithníní cosmacha a thagann isteach ón spás, áfach, bíonn fuinneamh mór fúthu, agus mar sin, tá siad níos dainséaraí ná na halfa-cháithníní a astaítear as na núicléis radaighníomhacha.
Is é an t-alfa-mheath is cúis leis an alfa-radaíocht. Meath radaighníomhach atá ann a thagas ar na dúile troma radaighníomhacha, ar nós an úráiniam. Sin é an tuige go mbíonn boilgeoga beaga héiliam taobh istigh de na mianraí úráiniam.
Bíonn fuinneamh an alfa-cháithnín chomh híseal, dáiríre, is go bhfuair na fisiceoirí deacair a thuiscint, ar dtús, go bhféadfadh a leithéid éalú ó aon núicléas, nó bíonn na núicléis á gcoinneáil le chéile ag fórsaí láidire núicléacha, fórsaí ar chóir dóibh cáithnín chomh trom, chomh lagfhuinniúil sin a stopadh scun scan. Tá an cáithnín thíos i bpoll domhain, mar a déarfá, agus na fórsaí adamhacha ina mballaí ina thimpeall. Seo an tuiscint atá ag an bhfisic chlasaiceach. Má ghlactar leis an alfa-cháithnín mar thonn radaíochta, mar chineál splaince, áfach, is féidir leis, de réir dóchúlachta áirithe, ”tollánú” a dhéanamh tríd na ballaí - éalú as an ”log póitéinsiúil”, mar a thugtar air. Seo an tuiscint atá ag an bhfisic chandamach ar an alfa-mheath, agus ba mhór an dul chun cinn don fhisic é gur éirigh leis na saineolaithe an t-alfa-mheath a mhíniú go sásúil.

allatrópacht

An Altóir

alúmanam (an t-alúmanam, an alúmanaim) - Is é an t-alúmanam dúil cheimiceach uimhir a trí dhéag, agus é suite i dtríú phríomhghrúpa an tábla pheiriadaigh faoi bhun an bhóróin agus os cionn an ghailliam. Is í an chumraíocht leictreonach atá aige ná trí leictreon ar an tríú sceall, ochtréad iomlán ar an dara sceall, agus leictreondís amháin ar an sceall is cóngaraí don núicléas. Ina chuid comhdhúl, tugann an t-adamh alúmanaim uaidh an trí leictreon sin ar an sceall is faide amuigh, agus mar sin, is í an uimhir ocsaídiúcháin is dual don alúmanam ná +3.

Is é an t-alúmanam an miotal is coitianta i screamh an Domhain. Scéal eile, áfach, nach furasta é a aonrú as a chuid comhdhúl, agus níl sé le fáil mar mhiotal glan sa dúlra. Mar sin, níor éirigh leis na ceimiceoirí an miotal a aonrú roimh an naoú haois déag (bhí an Danmhargach Hans Christian Oersted ar an gcéad duine a bhí ábalta eiseamal alúmanaim a chur os comhair shúile an tsaoil mhóir), agus ar feadh i bhfad, bhí an t-alúmanam ní ba daoire ná an t-ór féin. Nuair a bhí an naoú haois déag ag druidim chun deiridh, áfach, rith leis an Meiriceánach Charles Martin Hall agus leis an bhFrancach Paul Héroult báicsít a thuaslagan i gcrióilít leáite agus an meascán seo a leictrealú.

Inniu, tá an t-alúmanam ar ceann de na miotail is mó a úsáidtear sa tionsclaíocht. Mar is eol do chách, tá sé an-éadrom. Nuair a rachaidh an t-alúmanam i dteagmháil le hocsaigin an aeir, imoibreoidh sé léi, i gcruth is go dtiocfaidh brat ocsaíde ar an alúmanam a bhainfeas an loinnir de. Murab ionann agus meirg an iarainn, áfach, ní thitfidh an brat seo den alúmanam, a mhalairt ar fad: fanfaidh sé timpeall an mhiotail mar sciath chosanta. Deir an téarmaíocht go n-éighníomhaíonn an brat an t-alúmanam.

Maidir le comhdhúile an alúmanaim, tá a lán acu ar fáil sa dúlra, mar mhianraí. Samplaí iad na hiathchlocha, ar sileacáití alúmanaim iad; an bheiril, ar cioglaisileacáit alúmanaim agus beirilliam í; an chrióilít, ar fluairíd alúmanaim agus sóidiam í; cineálacha áirithe gairnéid, ar nós almaindín, ar sileacáit alúmanaim agus iarainn é, nó pioróp, ar sileacáit alúmanaim agus maignéisiam é; agus mianraí éagsúla ocsaíde alúmanaim. Ocsaíd alúmanaim atá sa bháicsít, arb í foinse thionsclaíoch an alúmanaim í. Corandam a thugtar ar an ocsaíd alúmanaim is ionghlaine dá bhfuil ar fáil sa dúlra, agus é ar ceann de na mianraí is crua dá bhfuil ann.

Níl dath ar bith sa ghlanchorandam. Fágann iarsmaí na ndúl eile dath sa chorandam, áfach, agus úsáidtear corandam daite sa tseoideoireacht. Tugtar rúibín ar an gcorandam dearg, agus é truaillithe le cróimiam. Saifír a thugtar ar an gcorandam a bhfuil dath éigin eile ann (gorm nó buí, go tipiciúil), agus iad truaillithe le dúile eile (iarann agus tiotáiniam).

amagdailin

amaláis

amaloipsin

amalós

amatól

amfaból

amfailít

amfataimín

am gealaí

amhaire

amleathadh

amóinealú

amóinia

amóiniam

amscála geolaíoch

anabalacht

anafairéis

anailgéiseach

anailín

anailís cheimiceach

anaistiogmat

Andraiméide

angstram

anóid (an anóid, na hanóide; na hanóidí, na n-anóidí) - Is éard is anóid ann ná leictreoid atá faoi lucht leictreach deimhneach, ionas go bhfuil na hiain dhiúltacha (na hainiain) á n-aomadh (á dtarraingt) aici.

anóid íobartach

antamón

antracuineon

antraicéin

An tAoire

aol

aol beo

aolchloch

aolchoinneal

aolchuisne

aol sóide

aoluisce

aomadh, aomachán

aonad maise adamhaí

aonad réalteolaíoch (an t-aonad réalteolaíoch, an aonaid réalteolaíoch; na haonaid réalteolaíocha, na n-aonad réalteolaíoch) - Is é an t-aonad réalteolaíoch ná meánfhad an Domhain ón nGrian, nó timpeall ar céad go leith milliún ciliméadar (níos cruinne, céad daichead naoi milliún agus cúig chéad nócha ocht míle ciliméadar, nó 149,598,000 km).

aonbhunata

aondeimhneach

aonfhiúsach

aonmhóilíneach

aonocsaíd charbóin

aonocsaíd sileacain

aonocsaíd sulfair (an aonocsaíd sulfair, na haonocsaíde sulfair) - Ocsaíd éagobhsaí de chuid an tsulfair í an aonocsaíd sulfair SO nach mbíonn ar fáil ar an Domhan ach uaireanta, mar thoradh idirmheánach in imoibriúcháin cheimiceacha. Is dual dó démhéiriú go dé-ocsaíd déshulfair S2O2. Bhí na saineolaithe in ann a aithint, áfach, go mbíonn aonocsaíd sulfair ar fáil sa spás, go háirithe in atmaisféar Io.

apaigí (an t-apaigí, an apaigí) - Is é an t-apaigí an cianphointe ón Domhan. An tsatailít atá ag dul timpeall an Domhain - cibé cé acu an Ghealach nó satailít shaorga dhaondéanta atá i gceist - tá déanamh na héilipse ar a fithis, agus an Domhan suite i gceann de dhá fhócas na héilipse. Nuair atá an tsatailít ag an gceann is faide ón Domhan den éilipse sin, deirtear go bhfuil sí sa chianphointe, nó san apaigí.

apaihéilean (an t-apaihéilean, an apaihéilin) nó aiféilean (an t-aiféilean, an aiféilin) - Is é an t-apaihéilean nó an t-aiféilean (úsáidtear an dá leagan sa Ghaeilge) an cianphointe ón nGrian. An pláinéad, an t-astaróideach, an cóiméad nó an taiscéalaí saorga daondéanta atá ag dul timpeall na Gréine, tá déanamh na héilipse ar a fhithis, agus an Ghrian suite i gceann de dhá fhócas na héilipse.Nuair atá an tsatailít ag an gceann is faide ón nGrian den éilipse sin, deirtear go bhfuil sí sa chianphointe, san apaihéilean, nó san aiféilean.

apaitít (an apaitít, na hapaitíte) - Mianra fosfáite cailciam í an apaitít. Is í an fhoirmle a bhíonn ag an apaitít ná Ca10(PO4)6X2, agus ainiain éagsúla ag déanamh ról an X: OH- (hiodrocsaíd), Br- (bróimíd), F- (fluairíd) nó Cl- (clóiríd). Is í an apaitít céim a cúig ar scála cruais Mohs.

apalár (an t-apalár, an apaláir) nó apaipsis (an apaipsis, na hapaipsise) nó cianphointe (an cianphointe, an chianphointe) - Is é an t-apalár nó an apaipsis an cianphointe ar fhithis éilipseach. Tá dhá fhócas ag an éilipse, agus lár imtharraingte an chórais suite i gceann den dá fhócas. Nuair atá an tsatailít sa phointe is faide ón ”meáchanlár” sin, deirtear go bhfuil sí san apalár nó san apaipsis, nó sa chianphointe.

aqua regia - Frása Laidine é ”aqua regia” a chiallaíonn ”uisce ríoga”. Is éard atá ann ná meascán as aigéad nítreach agus aigéad hidreaclórach. Ní chreimeann ceachtar den dá aigéad ann féin an t-ór (”rí na miotal”), ach má mheasctar trí chéile iad, beidh siad in ann an t-ór a ocsaídiú go hiain teitreaclóróráite (III).

argantaiciainíd (an argantaiciainíd, na hargantaiciainíde) - Tugtar argantaiciainídí ar shubstaintí ina bhfuil an t-ainian úd Ag(CN)2- nó déchianargantáit (I) ceangailte de chaitian miotail éigin - argantaiciainíd sóidiam nó argantaiciainíd photaisiam ach go háirithe.

argón (an t-argón, an argóin) - Is é an t-argón dúil cheimiceach uimhir a hocht déag, agus is é Ar an tsiombail cheimiceach. Tá sé ar an triathghás is flúirsí in atmaisféar an Domhain. Ós triathghás é, tá ochtréad iomlán - ocht leictreon - ar an leictreonsceall is faide amuigh aige, agus mar sin, níl sé fonnmhar chun imoibriú le dúile eile. Is féidir comhdhúile argóin agus fluairín a tháirgeadh, ach ní bhíonn na comhdhúile sin cobhsaí ach amháin ag teocht an-íseal.

Úsáidtear argón nuair a bhíos gás támh de dhíth. An cineál substaintí a bhíos ró-araiciseach chun imoibriú le hocsaigin an aeir, is féidir iad a chur ar stóras i atmaisféar argóin. Thairis sin, is féidir argón a úsáid sna feadáin ghás-díluchtúcháin agus sa ghléasra léasair le solas a dhéanamh a bhfuil dath ar leith ann - gorm nó uaine, go bunúsach.

Balla Mór (an Balla Mór, an Bhalla Mhóir) - Sa réalteolaíocht, tugtar ”An Balla Mór” ar struchtúir áirithe mhórscála a aithnítear ar an ollchruinne, mar atá:
* Balla Mór an Tuaiscirt. Is é seo an rud is réidhe a bhíonn i gceist ag na réalteolaithe agus iad ag trácht ar ”an mBalla Mór”. Sreang nó ”filiméad” de réaltraí atá ann agus í leathmhíle milliún solasbhliain ar fad, nó níos faide fós. Cuireadh an chéad sonrú sa Bhalla Mhór seo thiar sa bhliain 1989.
* Balla Mór Sloan. hAithníodh an filiméad seo an chéad uair sa bhliain 2003, agus fuair sé a ainm ón scéim suirbhéireachta spéire ar a dtugtar Suirbhé Digiteach Spéire Sloan, ó ba iad torthaí na scéime seo a chuidigh leis na saineolaithe fionnachtain an Bhalla seo a dhéanamh. Fuair an suirbhé maoiniú ó Fhundúireacht Alfred P. Sloan, agus as an bhfundúireacht sin a hainmníodh an tionscadal. (Innealtóir agus fear gnó a bhí in Alfred P. Sloan a bhí i gceannas ar General Motors ar feadh i bhfad, agus bhunaigh sé an Fhundúireacht sa bhliain 1934 le taighde agus teicneolaíocht a mhaoiniú.) Tá Balla Mór Sloan i bhfad níos faide fós ná Balla Mór an Tuaiscirt.

bórón (an bórón, an bhóróin) - Is é an bórón an dúil atá sa tábla pheiriadach os cionn an alúmanaim, dúil uimhir a cúig. B an tsiombail a sheasann don bhórón sna foirmlí ceimiceacha. Níl an bórón ar fáil sa dúlra ach i mianraí, agus le fírinne tá sé deacair go leor bórón a aonrú mar dhúil. Dealraíonn sé nár éirigh le haon duine bórón réasúnta glan a tháirgeadh roimh an bhfichiú haois, ach mar sin féin, bhí sé tuigthe ag na saineolaithe roimhe sin féin gur dúil ar leith a bhí ann.

Tá an glanbhórón an-chrua, agus is é a leáphointe ná 2080 (dhá mhíle agus ceithre scór) céim Celsius. Tá ceithre allatróp difriúla ag an mbórón, is é sin, ceithre struchtúr difriúla criostalacha, cosúil leis an dóigh a bhfuil dhá allatróp (diamant agus graifít) ag an gcarbón. Is é an béite-bhórón an t-allatróp is cobhsaí le teocht an tseomra agus faoin ngnáthbhrú. Níl mórán difríochta idir na hallatróip éagsúla ó thaobh an dlúis de, nó tá siad go léir timpeall ar dhá ghrám go leith in aghaidh an cheintiméadair chiúbaigh. Criostail chrua dhubha a bhíonn ann.

Tá dhá leictreon ar an sceall is cóngaraí don núicléas, agus trí leictreon ar an dara sceall. Mar sin, ní féidir leis an mbórón ochtréad iomlán a fháil ar an dara sceall ina chuid comhdhúl. Is í an ghnáth-uimhir ocsaídiúcháin ná +3, agus an t-adamh bóróin ceangailte de na hadaimh eile le naisc chomhfhiúsacha.

Is é an t-aigéad bórach (aigéad bórach, aigéid bhóraigh) an chomhdhúil is tábhachtaí dá bhfuil ag an mbórón. Is í an fhoirmle cheimiceach atá aige ná H3BO3, agus is aigéad lag é. Solad bán atá ann, agus é intuaslagtha san uisce. Baintear úsáid as mar fhrithsheipteán (is é sin, leis na baictéir a mharú), mar fheithidicíd (feithidnimh), mar leasaitheach seithe agus i ndéantús snáithínghloine. Is amhábhar tábhachtach é an t-aigéad bórach sa tionsclaíocht cheimiceach freisin.

Is é an bórás an mianra bóráin is aithnidiúla. Is éard atá ann ná teitreabhóráit an tsóidiam Na2B4O7, agus ceithre mhóilín uisce sa chriostal in aghaidh an aonaid fhoirmle. Baintear éagsúlacht úsáide as an mbórás (sa mhiotalóireacht, sa chosmaid, sa ghloiniú, sa ghlónrú, sa chruanadóireacht agus araile), agus is foinse thábhachtach bóróin é.

Is iad na bóráin, nó na hidrídí bóróin, na comhdhúile is suimiúla dá bhfuil ag an mbórón. Mar a deir an dara hainm - na hidridí bóróin - is éard atá iontu ná comhdhúile hidrigine agus bóróin. Comhdhúile leictreonuireasacha iad, is é sin, ní bhíonn a ndóthain leictreon acu leis na móilíní a choinneáil le chéile, de réir na tuisceana traidisiúnta a bhí ag na saineolaithe ar an nasc ceimiceach. Mar sin, bhí teoiricí agus tuiscintí nua de dhíth leis na naisc idir an bórón agus an hidrigin sna comhdhúile seo a mhíniú. I nasc comhfhiúsach den ghnáthchineál, tá leictreondís amháin ann agus í roinnte idir dhá adamh, ach sna bóráin, bíonn dhá leictreon roinnte idir trí adamh, go minic. Díol mór suime agus ábhar tábhachtach taighde iad na bóráin ag na ceimiceoirí i gcónaí.

Búdachas (an Búdachas, an Bhúdachais) - Is córas creidimh (reiligiún) nó traidisiún spioradálta é an Búdachas a d’fhorbair sa Chian-Oirthear i ndiaidh bhás Siddhartha Gautama, bunaitheoir an reiligiúin, a mhair timpeall na bliana 500 roimh bhreith Chríost. Is é is brí leis an bhfocal Búda ná duine dúisithe, duine múscailte - is é sin, duine a fuair tuiscint cheart ar an saol - agus is é an rud a chreideann lucht an Bhúdachais gurbh é Siddhartha Gautama an chéad Bhúda, an chéad duine ar éirigh leis staid seo na hardtuisceana a bhaint amach.

Is gnách príomh-choincheapanna an Bhúdachais a ainmniú as Sanscrait nó as Pailis, nó is iad an tSanscrait agus an Phailis príomhtheangacha an traidisiúin, agus gaol réasúnta dlúth acu le chéile freisin. Eochairfhocal é karma, a chiallaíos ”gníomh, obair” sa tSanscrait. Creideann na Búdaithe go bhfuil tionchar ag gníomhartha suáilceacha agus duáilceacha an duine ar a chinniúint, ar a ”karma”, agus go gcaithfidh sé deachú a chuid duáilcí a íoc ar an saol seo nó ar an gcéad saol eile i ndiaidh dó bás a fháil agus athbhreith a dhéanamh. (Cuid de traidisiún an Bhúdachais é an creideamh san athbhreith agus in ath-ionchollú an anama.) Cineál tomhsaire é an ”karma” a thaispeánas, cá mhéad gníomhartha duáilceacha nó suáilceacha atá déanta ag an duine agus cén éiric a chaithfeas sé a íoc as na gníomhartha suáilceacha.

caitian (an caitian, an chaitiain; na caitiain, na gcaitian) - Ian a bhfuil lucht leictreach deimhneach aige. Má sháitear leictreoidí i dtuaslagán uisce a bhfuil substaint ianach ann, beidh na caitiain ag tarraingt ar an leictreoid dhiúltach, ar a dtugtar catóid.

ceirneoir (an ceirneoir, an cheirneora; na ceirneoirí, na gceirneoirí) - Is é an ceirneoir an duine - an láithreoir dioscó nó an craoltóir - a roghnaíos na popamhráin atá le seinm agus a dhéanas tráchtaireacht éigin idir dhá amhrán. ”Mútálaí ceirníní” a thugtar ar an gceirneoir freisin. Inniu, ar ndóigh, ní bhíonn na ceirneoir ag útamáil le ceirníní, ó tháinig na dlúthdhioscaí agus na fuaimchomhaid ina n-áit.

ceirnín (an ceirnín, an cheirnín; na ceirníní, na gceirníní) - Is éard atá sa cheirnín ná meán stórála fuaime i gcruth an diosca a bhfuil eitre bhíseach ann. Is í an eitre seo iompróir na fuaime, agus teastaíonn seinnteoir ceirníní leis an bhfuaim a chloisteáil. Cuirfear an ceirnín ar chaschlár an tseinnteora, agus socraítear luas an chaschláir de réir an cheirnín (78, 45, nó 33 1/3 imrothlú sa nóiméad - is iad na ceirníní is sine is luaithe a chastar). Ansin, ísleofar an fhuaimlámh ar an gceirnín, ionas go bhfaighidh an tsnáthaid (an stíleas) ag ceann na fuaimláimhe greim ar an eitre. Ansin, beidh an tsnáthaid ag crith de réir na gcor san eitre. An gléas i gceann na fuaimláimhe a bhfuil an stíleas feistithe de, is é sin, an glacaire, - tiontóidh sé creathanna na snáthaide go comharthaí leictreacha. Is é an t-aimplitheoir a dhéanfaidh fuaim cheart de na comharthaí seo ansin.

Méan analógach é an ceirnín. Is é sin, tá atáirgeadh na fuaime ón gceirnín bunaithe ar ghluaiseacht leanúnach na snáthaide ar an eitre. Ón taobh eile de, is meán digiteach é an dlúthdhiosca. Is ionann sin is a rá go bhfuil an fhuaim ar an dlúthdhiosca mionghearrtha ina bíoga beaga neamhleanúnacha.

Bhí an-tábhacht leis an gceirnín mar mheán fuaime roimh na nóchaidí, ach d’imigh sin agus tháinig seo: tá na dlúthdhioscaí i bhfad níos coitianta ná na ceirníní inniu, cé nach bhfuil an ceirnín imithe go fóill.

As vinil is mó a fháisctear na ceirníní inniu, agus is minic a thugtar ”vinil” ar na ceirníní féin. Giorrúchán é d’fhíorainm an chineál seo plaistigh, is é sin, an chlóiríd pholaivinile, PVC.

clóiríd (an chlóiríd, na clóiríde, na clóirídí, na gclóirídí) - Tugtar clóirídí ar na comhdhúile ina bhfuil clóirín nasctha de dhúil nach bhfuil chomh leictridhiúltach leis an gclóirín - is ionann sin agus na dúile go léir ach amháin an ocsaigin agus an fluairín, ó tá an bheirt sin níos leictridhiúltaí ná an clóirín. Thar aon rud eile is clóirídí iad comhdhúile an chlóirín agus na miotal, nó tá siad comhdhéanta as iain dheimhneacha na miotal agus na hiain dhiúltacha chlóiríde. Is éard atá san ian clóiríde ná adamh clóirín a fuair leictreon amháin ar iasacht, ionas go bhfuil lucht leictreach diúltach aige, agus ochtréad iomlán ar an leictreonsceall is faide amuigh. Cosúil leis na halaiginí go léir tá seacht leictreon ar an leictreonsceall sin ag an gclóirín, agus an t-ochtú ceann ag teastáil go géar leis an ochtréad a bhaint amach.

clóiríd sóidiam (an chlóiríd sóidiam, na clóiríde sóidiam) - Is ionann an chlóiríd sóidiam agus an gnáthshalann a chuirtear leis an mbia. Ó thaobh na ceimice de, is éard atá ann ná comhdhúil dhénártha an tsóidiam agus an chlóirín. NaCl an fhoirmle cheimiceach. Tá sé comhdhéanta as iain sóidiam agus as iain chlóiríde, agus iad á gcoinneáil le chéile ag an nasc ianach. Is é sin, tá lucht leictreach deimhneach ag gach ian sóidiam, agus lucht leictreach diúltach ag gach ian clóiríde. Aomann an dá lucht leictreach sin a chéile, agus is é an t-aomachán a choinníos criostal na clóiríde sóidiam le chéile.
Bíonn na comhdhúile dénártha an-difriúil leis na dúile as a bhfuil siad comhdhéanta, agus ní eisceacht í an chlóiríd sóidiam. Is miotal alcaileach é an sóidiam agus é iontach araiciseach chun imoibriú leis na substaintí eile: mar shampla, má chuirtear i gcoimeádán uisce é, beidh lasair mhór ann agus an sóidiam ag imoibriú leis an uisce. Ón taobh eile de, is halaigin í an clóirín, agus é an-imoibríoch freisin. Le teocht an tseomra is gás uaine nó buí é, agus é ag greannú na scamhóg. An chomhdhúil a dhéanfas siad in éineacht, áfach, is solad criostalach é nach bhfuil dath an mhiotail ná dath buí an gháis ann, agus ní dual dó imoibriú leis na substaintí eile: is féidir leat an salann a thuaslagadh san uisce, ach ní imoibreoidh sé leis an uisce: is féidir leat an t-uisce sin a bhlaiseadh agus gheobhaidh tú amach ar an mblas go bhfuil an salann ann i gcónaí cé nach bhfuil sé le feiceáil; agus má ghalaíonn tú an t-uisce fágfar an salann sa choimeádán.

Tá dúile na bpríomhghrúpaí, ar nós an chlóirín agus an tsóidiam, ag iarraidh ochtréad iomlán a bhaint amach. Is é is ochtréad ann ná ocht leictreon a bheith ar an leictreonsceall is faide amuigh san adamh. Tá leictreon amháin ag an sóidiam ar an leictreonsceall is faide amuigh, agus ochtréad ar an dara leictreonsceall is faide amuigh. Ón taobh eile de, tá seacht leictreon ag an gclóirín ar an leictreonsceall is faide amuigh. Má thugann an t-adamh sóidiam an leictreon sin ar iasacht don adamh clóirín, beidh ochtréad ag an mbeirt acu - margadh iontach é, agus ní bhíonn sé éasca é a bhriseadh.

clóirín (an clóirín, an chlóirín) - Is é an clóirín dúil cheimiceach uimhir a 17, agus é ar an dara halaigin is éadroime. Le teocht an tseomra is gás buí nó uaine é, agus é dainséarach don duine, nó oibríonn sé ar na scamhóga ionas go líonfaidh siad le huisce, agus sa deireadh tachtfaidh an t-uisce seo an duine a bhí faoi lé an chlóirín (tugtar éidéime na scamhóg ar an riocht seo). Má mheasctar oiread is aon chodán faoin gcéad (1 %) den chlóirín tríd an aer, nó níos lú fós, ní bheidh an duine i bhfad beo á análú, agus an clóirín ag greannú na scamhóg aige.

Baineann nimhiúlacht seo an chlóirín le chomh himoibríoch is atá sé. Mar is dual do na halaiginí tá seacht leictreon ar an leictreonsceall is faide amuigh aige, agus leictreon breise ag teastáil uaidh leis an ochtréad a bhaint amach. Mar sin, is é -1 an staid ocsaídiúcháin is coitianta aige.

Gás nimhiúil é an chlóiríd hidrigine freisin, comhdhúil ina bhfuil nasc comhfhiúsach idir adamh hidrigine amháin agus adamh clóirín amháin. Aigéad láidir í má thuaslagtar san uisce é, agus tugtar aigéad hidreaclórach ar an tuaslagán. Is féidir comhdhúile ianacha an chlóirín leis na miotail, cosúil leis an gclóiríd sóidiam (an gnáthshalann), a thuiscint mar shalainn de chuid an aigéid seo.

Má thuaslagtar an clóirín féin san uisce, gheofar meascán an aigéid hidreaclóraigh agus an aigéid ar a dtugtar aigéad hipeaclórúil. Ní féidir aigéad hipeaclórúil a aonrú as an tuaslagán uisce. Is é an t-ocsaigéad is laige dá bhfuil ag an gclóirín, agus i móilín an aigéid seo tá adamh amháin clóirín, adamh amháin ocsaigine agus adamh amháin hidrigine. Nuair a thabharfaidh an móilín an t-ian hidrigine uaidh, gheofar an t-ian hipeaclóiríte, ian ina bhfuil adamh amháin ocsaigine agus adamh amháin clóirín, agus lucht leictreach diúltach ag an iomlán seo. Is féidir salainn an aigéid seo a aonrú, agus baintear leas astu sa teicneolaíocht mar ocsaídeoirí is mar thuarthóirí. Is í an staid ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín sna hipeaclóirítí agus san aigéad hipeaclórúil ná +1.

Ocsaigéad eile de chuid an chlóirín é an t-aigéad clórúil. Tá adamh amháin clóirín, dhá adamh ocsaigine agus adamh amháin hidrigine i móilín an aigéid seo, ach is ar éigean is féidir é a aonrú as an tuaslagán uisce, ach oiread leis an aigéad hipeaclórúil. Bíonn salainn an aigéid seo cobhsaí, áfach, agus baintear úsáid as an gclóirít sóidiam (salann sóidiam an aigéid chlórúil) mar ocsaídeoir. Is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín sna comhdhúile seo ná +3.

Ó tá sraith iomlán ocsaigéad ag an gclóirín, is féidir an t-aigéad clórach a lua freisin. Tá trí adamh ocsaigine, adamh amháin clóirín agus adamh amháin hidrigine i móilín an aigéid chlóraigh, ach ní féidir é a aonrú as an tuaslagán uisce ach oiread leis na hocsaigéid thuasluaite. Is í an staid ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín san ocsaigéad seo ná +5, agus is féidir a struchtúr a chur i gcomparáid leis an aigéad nítreach. Ocsaídeoirí láidire iad salainn an aigéid seo, is é sin, na clóráití, agus úsáidtear an chlóráit sóidiam, mar shampla, sna pléascáin, mar ocsaídeoir agus mar dhíghalrán.

Is é an t-ocsaigéad is airde uimhir ocsaídiúcháin ná an t-aigéad sárchlórach. I móilín an aigéid seo tá ceithre adamh ocsaigine, adamh amháin clóirín, agus adamh amháin hidrigine, agus tugtar sárchlóráití ar a chuid salann. Aigéad láidir agus ocsaídeoir láidir é, agus creimeann sé an chuid is mó de na miotail. Bíonn a chuid salann sothuaslagtha san uisce, agus baintear úsáid astu mar ocsaídeoirí. Is féidir aigéad sárchlórach a aonrú - is é sin, aigéad glan a tháirgeadh nach bhfuil deoir uisce ann - ach is substaint dhainséarach é an t-aigéad glan a bhfuil de chlaonadh ann pléascadh. Is í an staid ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín sna comhdhúile seo ná +7.

clóiríneacht (an chlóiríneacht, na clóiríneachta): Ceann d’airíonna an tsáile í an chlóiríneacht. Is ionann í agus meáchan an oiread clóirín (nó clóiríde) atá in aon chileagram sáile. Is gnách meáchan an chlóirín a áireamh de réir an oiread airgid ghil atá de dhíth leis an gclóirín sin a dheascadh (tabhair faoi deara go bhfuil an chlóiríd airgid dothuaslagtha san uisce, agus mar sin, má mheascann muid salann sothuaslagtha airgid tríd an sáile, go bhfaighidh muid deascán clóiríd airgid). Má tá an chlóiríd truaillithe le hiaidíd agus le bróimíd, ní féidir iad a aithint thar an gclóiríd leis an modh oibre seo, agus mar sin, glactar leo mar a bheadh clóiríd iontu.

clóiríniú (an clóiríniú, an clóirínithe) nó clóiríniúchán (an clóiríniúchán, an chlóiríniúcháin): Is éard is brí le clóiríniú ná imghlanadh an uisce le clóirín. Cosúil lena lán ocsaídeoirí eile tá an clóirín an-éifeachtúil ag marú frídíní (baictéir agus aiméibí) agus mar sin is féidir é a úsáid mar fhrithsheipteán. In áit an chlóirín féin, is minic a bhaintear leas as comhdhúile de chuid an chlóirín arb ocsaídeoirí láidire iad, go háirithe hipeaclóirít an tsóidiam.

clóraform (an clóraform, an chlóraifoirm), nó tríchlóraimeatán (an tríchlóraimeatán, an tríchlóraimeatáin) - Mar a léiríonn an t-ainm córasach, is éard atá sa chlóraform ná hidreacarbón clóirínithe simplí ina bhfuil trí adamh clóirín agus aon adamh hidrigine amháin ceangailte d’aon adamh carbóin amháin. I laethanta luatha na máinliachta nua-aoisí ba nós na hothair a chur chun suain (a ainéistéisiú) le clóraform, ach is féidir leis an tsubstaint seo stad cairdiach (taom croí) a tharraingt ar an othar, is é sin, an croí a stopadh go tobann. Mar sin, d’éirigh na dochtúirí as an gclóraform mar ainéistéiseach. Ina dhiaidh sin, bhaintí leas as sna cuisneoirí, ach ós dual don chlóraform, mar hidreacarbón hailiginithe, luas a chur faoi dhíscaoileadh an ózóin thuas san atmaisféar, táthar ag éirí as an úsáid seo chomh maith.

Táirgeann a lán cineálacha feamainne - leathach, rufa, míoránach, caisíneach, feamainn bhuí, glasán, feamainn choiréalach - clóraform go nádúrtha. Is dócha gur seachthoradh don fhótaisintéis é.

Má thagann clóraform i dteagmháil le hocsaigin agus é ar stóras, is dual dó claochlú go foisgéin, gás nimhe a d’úsáidtí mar arm ceimiceach sa Chéad Chogadh Domhanda.

clóráit (an chlóráit, na clóráite, na clóráití, na gclóráití) - Tugtar clóráití ar shalainn an aigéid chlóraigh HClO3. Níl an t-aigéad seo ar fáil mar shubstaint aonraithe, ach is féidir tuaslagán uisce dhá fhichead faoin gcéad a dhéanamh. Aigéad láidir é an t-aigéad clórach, agus ocsaídeoir láidir atá ann chomh maith. Ocsaídeoirí láidire iad na clóráití freisin, agus is féidir iad a úsáid i bpléascáin agus i dtine ealaíne, cosúil leis na níotráití. Bíonn siad cuíosach sothuaslagtha san uisce.

clóral (an clóral, an chlórail) - Aildéad é an clóral, nó an tríchlóireatanál, CCl₃CHO. Is ionann an clóral agus an t-aicéataildéad CH3CHO, ach amháin go bhfuil an trí adamh hidrigine sa mheitilghrúpa CH3- malartaithe ar adaimh chlóirín. Is é ”eatanál” ainm córasach an aicéataildéid, agus mar sin, is é ”tríchlóireatanál” ainm córasach an aicéataildéid.

Nuair a rachaidh aildéad RCHO i dteagmháil leis an uisce, is dual dó hiodráit aildéid a dhéanamh - is é sin, comhdhúil ina bhfuil dhá hiodrocsalghrúpa ceangailte d’aon adamh carbóin amháin, RCH(OH)₂. De ghnáth, ní bhíonn a leithéid cobhsaí, agus ní féidir an hiodráit aildéid a aonrú gan é titim as a chéile go haildéad agus uisce arís. Scéal eile é áfach nuair atá malartaithe leictridhiúltacha - cosúil le hadaimh chlóirín - ceangailte den adamh carbóin in aice leis an aildéadghrúpa. Ansin, is féidir an hiodráit a aonrú. Mar sin, is comhdhúil réasúnta cobhsaí í an hiodráit chlórail CCl₃CH(OH)₂, agus sna laethanta a bhí, d’úsáidtí mar dhruga ainéistéiseach í. Bhí an-ráchairt ar an hiodráit chlórail ar feadh i bhfad, ach ó thosaigh na daoine ag baint mí-úsáide aisti agus ag cur andúile inti, fuair na húdaráis leighis ina lán tíortha riachtanach srianta a chur léi nó í a chosc scun scan.

cóbalt (an cóbalt, an chóbailt) - Is é an cóbalt dúil cheimiceach uimhir fiche a seacht. Tá sé suite idir an t-iarann agus an nicil i dtábla peiriadach na ndúl ceimiceach, agus é cosúil go maith leis na comharsana seo. Miotal crua liath lonrúil atá ann, agus cé go n-imoibríonn sé le hocsaigin an aeir, ní thagann meirg air mar a thagann an iarann: an brat ocsaíde a thagann ar an gcóbalt ní thiteann sé ina scraitheanna mar a dhéanann meirg an iarainn, ach fanann sé ina sciath chosanta idir an miotal agus an t-aer. Deirtear go n-éighníomhaítear an cóbalt, mar sin.

codlaidín (an codlaidín, an chodlaidín) nó óipiam (an t-óipiam, an óipiam) - Tugtar codlaidín nó óipiam ar laitéis an phoipín óipiam, Papaver somniferum. Tá moirfín sa chodlaidín, chomh maith le cóidín agus alcalóidigh eile. Druga támhshuanach é an moirfín, agus is féidir leis na daoine andúil a chur ann. Sna laethanta a bhí, ba nós leis na handúiligh óipiam a chaitheamh sa phíopa le sult a bhaint as an támhshuan, ach inniu, is gnách an t-óipiam a phróiseáil go hearóin. Mar instealladh a ghlacann na handúiligh an hearóin. As an Afganastáin a thagann an chuid is mó de chodlaidín an domhain.

comhréir (an chomhréir, na comhréire) - Is í an chomhréir an chuid den ghramadach agus den teangeolaíocht a chardálann an dóigh a mbíonn na focail ag brath ar a chéile agus an t-ordú ar leith a bhíonn orthu agus iad ag teacht sna sálaí ag a chéile. D’fhéadfá a rá gurb í an chraobh teangeolaíochta a dhéanann staidéar ar céard is dul nádúrtha cainte ann agus conas a bhíonn na focail faoi réir a chéile. Tá a lán teoiricí éagsúla ann, áfach, a bhíonn ag plé leis an gcomhréir.

Deirtear gurbh é an gramadóir Indiach, Panini, a bhí ina cheannródaí ag plé ceisteanna na comhréire sa tráchtas a scríobh sé faoi ghramadach na Sanscraite thiar sa cheathrú haois roimh bhreith Chríost. Teanga í an tSanscrait a bhfuair a cainteoir deireanach dúchais bás sular scríobhadh litríocht chlasaiceach na teanga, agus mar sin, nuair a bhí an cultúr Sanscraite faoi lán an tseoil, chaithfeadh na scríbhneoirí agus na léitheoirí araon í a fhoghlaim mar theanga iasachta. Dá réir sin, bhí áiseanna cruinne teagaisc de dhíth le go bhféadfaí an teanga a mhúineadh de réir a caighdeáin chlasaicigh. D’ainmnigh Panini a lán feiniméan sa ghramadach, idir mhorfeolaíocht agus chomhréir, roimh aon duine eile, agus úsáidtear téarmaí áirithe Sanscraite dá chuid i mbéarlagair na dteangeolaithe inniu féin.

Maidir leis na teoiricí nua-aoiseacha comhréire, is dócha gurb iad teoiricí Noam Chomsky - gramadach ghiniúnach na dtrasfhoirmithe, teoiric na réire is an cheangail, agus eile - is mó a bhíonn i mbéal an phobail inniu. Tá an ghramadach ghiniúnach bunaithe ar an tuiscint nach bhfuil sa ráiteas i dteanga áirithe ach struchtúr éadrom, agus go bhfuil gramadach uilechoitianta, struchtúr domhain, taobh thiar den struchtúr éadrom. Mar sin, caithfidh an teangeolaí tuiscint a fháil ar an struchtúr domhain, ar an dóigh a mbraitheann na focail ar a chéile go fíor fírinneach, agus ansin, níl i gcomhréir teanga áirithe - comhréir na Gaeilge, cuir i gcás - ach na rialacha a cheadaíonn dúinn an fíorstruchtúr sin - arb ionann é beag beann ar an teanga a labhraímid - a aistriú, nó a ”thrasfhoirmiú”, go Gaeilge. Is é is impleacht dó seo ná gurb ionann, cuir i gcás, an struchtúr domhain don Ghaeilge agus don Bhéarla (nó pé teanga eile is mian leat a lua).

Faigheann a lán teangeolaithe locht ar theoiricí Chomsky, agus iad den bharúil nach bhfuil siad úsáideach acu siúd a bhíonn ag doiciméadú teangacha neamhfhorleathana a bhfuil a gcomhréir an-difriúil leis na teangacha Eorpacha. Is é a mbarúil siúd ná nach bhfuil gramadach ”uilechoitianta” Chomsky in aon neasacht don uilechoitiantacht i ndáiríre.

cróimiam (an cróimiam, an chróimiam) - Is é an cróimiam dúil cheimiceach uimhir fiche a ceathair. Miotal crua é ach tá sé insínte mar sin féin, agus úsáidtear an chuid is mó de leis an iarann a dhíonadh ar mheirg. Dealraíonn sé go bhfuil iarsmaí beaga cróimiam riachtanach leis an orgánach a choinneáil ag imeacht, ach go bunúsach, tá sé sábháilte a rá gur dochar is mó a dhéanann an cróimiam don duine. Is féidir leis ailléirge a chur ort, agus is carcainiginí iad comhdhúile áirithe dá chuid. Tá a lán staideanna ocsaídiúcháin éagsúla ag an gcróimiam, agus a dhath féin ag gach ceann acu sa tuaslagán uisce. Sin é an tuige go dtugtar cróimiam air, nó tá an t-ainm bunaithe ar an bhfocal Gréigise a chiallaíonn ”dath”.

débhéascna (an débhéascna, na débhéascna) - Is éard atá i gceist leis an débhéascna ná dhá theanga a bheith á labhairt go coitianta ag an gcuid is mó de na daoine sa tsochaí chéanna, agus iad ag freastal ar riachtanais éagsúla. Is féidir go bhfuil gaol nó lúb ghaoil idir an dá theanga, nó nach bhfuil gaol ar bith acu le chéile.

Sampla den chéad chineál í an Araibis, nó tá an Araibis chaighdeánaithe bunaithe ar an gcineál teanga a bhí á cleachtadh ag na filí Arabacha nuair a bhí an Fáidh Mahamad beo - is é sin, bhí blas na saorgachta is na fileatachta ar an teanga seo san am sin féin. Níl an saghas sin Araibise ag aon duine ó dhúchas, agus dá labhrófá sa tsráid í, bheadh na daoine marbh ag gáire fút. Ní meafar amháin é seo, nó d’inis teangeolaí Éigipteach amháin go raibh sé ag iarraidh a iníon a thógáil le hAraibis Chlasaiceach, ach nuair a chuala na paisinéirí ar bhord an bhus é agus é ag labhairt na teanga clasaicí leis an gcailín beag, phléasc a ngáire orthu ar an toirt. Sa deireadh ní raibh de rogha aige ach éirí as an iarracht seo agus canúint na hÉigipte a labhairt lena chlann, ar nós gach uile dhuine sa tír. Na canúintí Araibise a bhíonn ag na daoine go nádúrtha, tá siad an-difriúil leis an teanga scríofa, agus bíonn sé iontach deacair ag na cainteoirí dúchais féin an Araibis liteartha a fhoghlaim.

Sampla den dara cineál í Poblacht Pharagua. Is í an Ghuaráinis caint na ndaoine i bParagua, agus is teanga bhundúchasach Mheiriceánach í. Is í teanga na scéilíní magaidh agus na seanfhocal í. Is í an Spáinnis teanga an oideachais agus an ardchultúir, áfach. D’inis bean Pharaguach dom gur le Spáinnis amháin a tógadh í, ó shíl a hathair gur teanga mhadrúil mhíchuibhiúil a bhí sa Ghuaráinis. Ina duine fásta di, áfach, is minic a thagadh uaigneas agus coimhthíos uirthi ina tír dhúchais féin, nó cé go raibh sí ina múinteoir i scoil scothaicme do na daoine saibhre, ba í an Ghuaráinis teanga an ghnáthchaidrimh i seomra scíthe na múinteoirí ansin féin, agus í féin dall ar fad ar an teanga.

Bhí débhéascna i bhfeidhm ar feadh i bhfad sa Ghréig. Ba é an cineál Gréigise a bhí le léamh ar na nuachtáin agus ar na doiciméid oifigiúla ná an ghlan-Ghréigis nó katharevousa, teanga shaorga a bhí ag iarraidh gramadach agus stór focal na sean-Ghréigise a choinneáil beo. Bhí leagan caighdeánach de chaint na ndaoine ann freisin, Gréigis an phobail nó dhimotiki. Nuair a tháinig deireadh le rialtas míleata na gcoirnéal a bhí i gceannas ar an nGréig sna blianta 1967-1974, áfach, caitheadh an katharevousa i dtraipisí, agus ba í caint na ndaoine a fuair an lámh in uachtar i saol poiblí na tíre.

an Domhan (an Domhan, an Domhain) - Is é an Domhan an pláinéad is dúchas dúinn go léir, agus é ar an gceann is mó den chuid de na pláinéid nach gásfhathaigh iad. Is é an tríú pláinéad is cóngaraí don Ghrian. Tá atmaisféar an Domhain comhdhéanta as nítrigin (78%), ocsaigin (21%) agus gáis eile, triathgháis ach go háirithe (is é an t-argón an triathghás is flúirsí san atmaisféar - 0.93 % den atmaisféar, argón atá ann). Tá an chuid is mó de dhromchla an Domhain clúdaithe ag na farraigí, ach tá ilchríocha móra ann freisin: an Eoráis, an dá Mheiriceá, an Afraic agus an Astráil.

Tá satailít nádúrtha amháin ag an Domhan, mar atá, an Ghealach. Tá an Ghealach ar ceann de na gealacha is mó sa Ghrianchóras: níl aon tsatailít eile sa Ghrianchóras chomh mór sin i gcoibhneas a príomhaigh, agus ní sháraíonn ach Ganymede, Callisto, Io agus Tíotán í ar trastomhas. (Gealacha de chuid Iúpatair iad an chéad trí cinn acu, agus is é Tíotán an tsatailít is mó atá ag Satarn.) Bíonn tionchar nach beag ag imtharraingt na Gealaí ar an Domhan, nó cuireann sí an taoide ag tuile is ag trá. Tógann sé beagáinín níos mó ná aon tsoicind amháin ar an solas teacht ón nGealach go dti an Domhan.

Agus sinn ag trácht ar struchtúr inmheánach an Domhain, is gnách linn screamh, maintlín, agus croí a aithint.

Is éard atá i screamh an Domhain, go bunúsach, ná carraig - an cineál bruthcharraig bholcánach ar a dtugtar aindéisít. Is iad comhábhair thipiciúla na haindéisíte ná na plagacláis agus na pirixéiní. Is sileacáití alúmanaim iad na plagacláis agus cailciam nó sóidiam iontu freisin, agus is furasta iad a aithint ar an dóigh ar leith a mbristear iad. Is minic a chuireann dromchla eitrithe na cloiche plagacláis ceirnín den tseanchineál (ceirnín plaisteach ón tréimhse roimh na dlúthdhioscaí) i gcuimhne duit. Tugtar cúpláil pholaisintéiseach ar an struchtúr seo i mbéarlagair na n-eolaithe. Maidir leis na pirixéiní, is sileacáití iad freisin, nó meascáin as sileacáití agus alúmanáití, agus iad saibhir i maignéisiam agus in iarann. Bíonn comhdhéanamh ceimiceach na bpirixéiní an-éagsúil, áfach, toisc go bhfuil struchtúr cineál solúbtha iontu, ionas gur féidir le caitiain a lán miotal difriúil áit a fháil i gcriostail phirixéine.

Is é an Moho, nó dromchla neamhleanúnachais Mohorovičić, an teorainn idir an screamh agus an maintlín, arb é an chuid den Domhan faoin screamh. Fuair an dromchla neamhleanúnachais seo a ainm ón ngeolaí Crótach Andrija Mohorovičić, a rinne taighde ar thonnta seismeacha, is é sin, na tonnta a iompraíonn na talamhchreathanna, agus d’aithin sé go raibh dromchla neamhleanúnachais ann a d’fhrithchaitheadh na tonnta seo.

Ritheann an Moho cúig chiliméadar déag is fiche faoin talamh tirim, ar meán, ach go praiticiúil bíonn sé an-éagsúil ag brath ar an áit agus ar stair gheolaíoch na háite. Faoi na farraigí móra, ní bhíonn screamh an Domhain ach cúig nó deich gciliméadar ar tiús.

Is iad an screamh agus uachtar an mhaintlín in éineacht an litisféar, nó sféar na cloiche. Tá litisféar an Domhain dealaithe ina bplátaí teicteonacha, agus san áit a bhfuil na plátaí ag cuimilt le chéile nó ag bualadh faoi chéile bíonn bolcánachas agus talamhchreathanna coitianta. Faoin litisféar atá an t-astanaisféar a bhfuil na plátaí teicteonacha ag snámh air. Tá an teorainn idir an litisféar agus an t-astanaisféar níos doimhne ná an Moho, timpeall ar chéad nó dhá chéad ciliméadar, agus sroicheann an t-astanaisféar síos go doimhneacht seacht gcéad ciliméadar. Is í an tslaodacht a dhealaíonn an t-astanaisféar ó na cisil taobh thuas agus taobh thíos de, agus iad i bhfad níos righne ná é.

Faoi bhun an astanaisféir atá íochtar an mhaintlín. Is é an comhdhéanamh an difríocht is suntasaí idir an dá chiseal seo. Peireadóitít is mó atá in uachtar an mhaintlín, is é sin, meascán as pirixéiní agus olaivín. Is éard atá san olaivín ná meascán as sileacáit mhaignéisiam agus sileacáit iarainn - ní dual don mhianra seo alúmanam a bheith ann.

Maidir leis an gcroí, creidtear go bhfuil sé comhdhéanta as iarann agus as nicil, agus gurb é a chruthaíonn réimse maighnéadach an Domhain.

fithiseán (an fithiseán, an fhithiseáin; na fithiseáin, na bhfithiseán) - Is éard is fithiseán ann ná feidhm mhatamaiticiúil a thugann cur síos ar iompraíocht na leictreondíse timpeall an adaimh nó an mhóilín. Is féidir a rá, freisin, gurb é an fithiseán an rannóg den néal leictreoin a thugann ”lóistín” don leictreondís áirithe seo.

Is féidir áit gach leictreon san adamh a shainmhíniú leis na candamuimhreacha is dual dó. Deir an phríomh-chandamuimhir cén leictreonsceall ar a bhfuil an leictreon. Ar an gcandamuimhir asamatach a aithnítear an leibhéal fuinnimh (an ”fo-sceall”) ar a bhfuil an leictreon suite. Léiríonn an chandamuimhir mhaighnéadach, cé acu de na fithiseáin ar an leibhéal fuinnimh sin atá i gceist. Sa deireadh, sainíonn candamuimhir na guairne, cé acu den dá leictreon ar an bhfithiseán sin atá ann.

gásfhathach (an gásfhathach, an ghásfhathaigh; na gásfhathaigh, na ngásfhathach) - Tugtar gásfhathaigh ar an gceithre phláinéad is mó sa Ghrianchóras, is é sin, Iúpatar, Satarn, Úránas, agus Neiptiún, Glactar leis go bhfuil croí soladach ag na pláinéid seo, ach má tá féin, níl ann ach cloch bheag i gcomparáid leis an gcuid eile den phláinéad. An chuid is mó den phláinéad, is éard atá ann ná hidrigin, héiliam agus substaintí eile a bheadh ina ngáis le teocht an tseomra agus faoin ngnáth-aerbhrú ar an Domhan. Is deacair a rá cá bhfuil ”dromchla” an ghásfhathaigh, ós rud é nach féidir an pláinéad féin a aithint thar a atmaisféar. Ní féidir mapaí a tharraingt de na gásfhathaigh, nó níl geograife ná geolaíocht acu, ach is féidir crioslaigh éagsúla aeráide a aithint orthu, chomh maith le feiniméin fhadsaolacha aimsire, cosúil leis an Spota Mór Dearg ar Iúpatar. Bíonn gaotha móra agus tornádónna millteanacha ag séideadh in atmaisféar na ngásfhathach, agus glactar leis gur tornádó den chineál sin atá sa Spota Mór Dearg féin.

Gearmáinis (an Ghearmáinis, na Gearmáinise) - Ceann de na teangacha Gearmáinice (nó na teangacha Gearmánda) í an Ghearmáinis, agus í á labhairt sa Ghearmáin, san Ostair, san Eilvéis, i Lichtinstéin agus i Lucsamburg. Thairis sin, is féidir teacht ar mhionlaigh eitneacha i dtíortha eile a bhfuil Gearmáinis nó canúint ghaolmhar á labhairt acu san Fhrainc, san Iodáil, sa Danmhairg agus, fiú, in áiteanna san Oileán Úr féin. Ní raibh impireacht mhór choilíneachta ag na Gearmánaigh riamh, agus mar sin, ní dheachaigh an Ghearmáinis ar fud an domhain riamh, mar a rinne an Béarla, an Fhraincis, an Spáinnis agus an Phortaingéilis féin. Ón taobh eile de, glactar leis go coitianta gur ceann de theangacha móra cultúrtha na hEorpa agus an domhain í an Ghearmáinis, agus déantar staidéar agus saothrú éigin uirthi ar fud an domhain.

Tá canúintí Gearmáinice á labhairt i Lár na hEorpa ó Ré na nImircí Móra anuas, ar a laghad - ba iad na himircí seo, go bunúsach, a chuir deireadh le hImpireacht na Róimhe agus tús leis an Meánaois san Eoraip. As na canúintí seo a fáisceadh an Ghearmáinis agus an Ollainnis (an Ísiltíris) araon. Le fírinne, na canúintí a bhí á labhairt go traidisiúnta i dTuaisceart na Gearmáine (an Íseal-Ghearmáinis), bhí siad i bhfad níos cosúla leis an Ísiltíris ná leis an nGearmáinis sa chiall chúng (is é sin, an Ard-Ghearmáinis), nó ní dheachaigh an ”Dara Fuaimaistriú” i bhfeidhm ar an Íseal-Ghearmáinis.

Is é an ”Dara Fuaimaistriú” nó an ”Fuaimaistriú Gearmánach” (die zweite Lautverschiebung nó die deutsche Lautverschiebung) a fhágann ”cuma na Gearmáinise” ar na focail. (Ba é an ”Chéad Fhuaimaistriú” nó an ”Fuaimaistriú Gearmáinice/Gearmánda” a dhealaigh na teangacha Gearmánda nó Gearmáinice ó na teangacha Ind-Eorpacha eile - sampla den Chéad Aistriú é go bhfuil f- san fhocal Béarla father nuair atá p- san fhocal Spáinnise padre.) Is é an Dara hAistriú is cúis le crobhaingí consan cosúil le Pf san fhocal Pfad (cosán - cf. path an Bhéarla) nó Z san fhocal Zahn (fiacail - cf. tönn na hÍoslainnise, tand na Sualainnise nó tooth an Bhéarla).

Tugann na Gearmánaigh féin Hochdeutsch, is é sin, an Ard-Ghearmáinis, ar an teanga chaighdeánach a chleachtann siad, toisc go bhfuil sé bunaithe ar na canúintí deisceartacha, ar a dtugtaí Ard-Ghearmáinis go traidisiúnta. Ní féidir a rá, áfach, go mbeadh an Ghearmáinis chaighdeánach bunaithe ar aon chanúint ar leith. Is gnách glacadh leis gurbh é Máirtín Liútar, athair an Reifirméisin, a chuir bun leis an nGearmáinis scríofa mar is aithnid dúinn inniu í, agus is léir go raibh an-tábhacht leis an aistriúchán a rinne sé ar an mBíobla, ó rinne sé a dhícheall le teanga nádúrtha na cosmhuintire - caint na ndaoine - a aithris ina stíl féin. Mar sin féin, bhí traidisiúin áirithe liteartha ann roimh a lá féin, agus é ag tabhairt airde ar nósanna na dtraidisiún seo lena chinntiú go mbeadh glacadh chomh fairsing lena shaothar agus ab fhéidir. I gcoimhthéacs amháin, ar a laghad, dúirt Liútar féin go raibh sé ag baint úsáid as teanga na Seansailéireachta Impiriúla, ar a dtugtaí Gemeines Deutsch nó an Ghearmáinis Choitianta, agus is léir go raibh tionchar nár bheag ag an gcineál seo scríbhneoireachta ar an nGearmáinis a scríobhadh sé. Pé scéal é, chuir sé casadh stíle ar an teanga seo a rinne i bhfad ní b’intuigthe ag an gcosmhuintir í, agus sin é an fáth gur glacadh lena aistriúchán Bíobla go fairsing forleathan.

Tá litríocht agus filíocht á scríobh sa teanga ó ré na Meánaoise i leith, ach is dócha gurb i ré an Sturm und Drang - ”ré na stoirme agus na sainte” - ba túisce a chuaigh litríocht na Nua-Ghearmáinise i bhfeidhm ar an Eoraip go léir. Go bunúsach, is éard a bhí i gceist leis an stoirm seo ná frithghníomh ar an réasúnachas a bhí san fhaisean roimhe sin, i ré na hEagnaíochta. Mar sin, chuir an Sturm und Drang béim ar na mothúcháin mhóra, ar an míréasúntacht. Ba iad Johann Wolfgang von Goethe agus Friedrich Schiller scríbhneoirí móra na linne. D’éirigh siad as an Sturm und Drang, áfach, nó b’fhearr leo smaointí na gluaiseachta seo agus réasúnachas na hEagnaíochta a chomhleá. Mar sin, tugann lucht an léinn Weimarer Klassik nó Clasaiceachas Weimar ar an gcuid aibí de shaothar na scríbhneoirí seo. Chaith siad seal fada dá saol i Weimar, cathair réasúnta beag i gcroílár na Gearmáine a bhfuil clú an ardchultúir uirthi inniu, buíochas le Goethe agus Schiller.

Roimh laethanta Chlasaiceachas Weimar, bhí an Ghearmáinis go mór faoi chois ina tír dhúchais féin, ó b’fhearr leis na maithe is na móruaisle Fraincis a labhairt, agus lucht na gceard is na gcuallachtaí féin ag dul go dtí an Fhrainc ar lorg foghlama agus oiliúna. D’éirigh le Goethe, Schiller agus lucht a gcomhaimsire sracadh nua a chur i litríocht na Gearmáinise, agus mar sin, chuaigh a lán filí agus scríbhneoirí i mbun pinn sna sálaí acu.

I ndiaidh an Chlasaiceachais, ba é an Rómánsachas a tháinig ar an bhfód. Scríbhneoirí tábhachtacha Rómánsacha sa Ghearmáin ab ea na filí Novalis (fíorainm: Friedrich von Hardenberg) agus Ludwig Tieck, chomh maith leis an bprós-scríbhneoir E. T. A. Hoffmann (seasann na litreacha do Ernst Theodor Amadeus). Cuid d’fhaisean liteartha na linne ab ea an tsuim a cuireadh i ndánta agus i scéalta na cosmhuintire. D’fhoilsigh Achim von Arnim agus Clemens Brentano Des Knaben Wunderhorn (”Corn Miorúilteach an Bhuachalla”), bailiúchán amhrán tíre, agus le ré an Rómánsachais a bhaineann díolaim síscéalta Jacob agus Wilhelm Grimm chomh maith. Taobh amuigh den Ghearmáin, is iad na scéalta seo is mó a shamhlaítear leo, ach thairis sin, rinne siad obair thábhachtach foclóiríochta agus gramadóireachta freisin. Scríbhneoir tábhachtach Rómánsach a bhí i mBettina von Arnim fós. Deirfiúr le Brentano a bhí inti agus í pósta ar Achim von Arnim. Gníomhaí sóisialta ab ea í agus í ag éileamh cothrom Féinne do na mná is do na Giúdaigh sa tsochaí.

Ba é Heinrich Heine an file deireanach Rómánsach agus an chéad fhile Réalaíoch. Scríobh sé a lán dánta Rómánsacha, ach san am chéanna, ba mhinic a d’aithneofá dearcadh íorónta ar an Rómánsachas ina chuid saothar. Is é an dán úd Lore-Ley an ceann is clúití leis i mbaile is i gcéin - an dán faoi bhean sí na Réine, Lore-Ley, agus í ag cur draíochta ar na bádóirí lena ceol. (D’aistrigh Proinsias Mac an Bheatha an dán seo go Gaeilge, fiú.) Sa Ghearmáin féin, áfach, is dócha gur mó meas an lucht léinn ar shaothar eile, ar nós Deutschland, ein Wintermärchen (”An Ghearmáin - scéal geimhridh”). Dán fada é a thugann cur síos cuimsitheach ar dhearcadh scoilte an údair ar Ghearmáin a linne: ó thaobh amháin de, bhí grá mór aige dá theanga dhúchais agus do chultúr a thíre, ach ón taobh eile de, bhí sé in umar an éadóchais ag an bpolaitíocht.

Sna blianta 1815-1848, is féidir dhá mhórshruth a aithint i litríocht na Gearmáinise, mar atá, an Biedermeier agus an Vormärz. Ba í Comhdháil Vín sa bhliain 1815 a chuir deireadh leis an tréimhse réabhlóideach san Eoraip a thosaigh le Muirthéacht na Fraince, agus ansin, roghnaigh cuid de na scríbhneoirí Gearmánacha droimh láimhe a thabhairt leis an bpolaitíocht agus díriú ar áilleacht an nádúir agus ar théamaí neamhpholaitiúla eile. Tugtar Biedermeier ar an sruth seo. Ba iad Franz Grillparzer agus Adalbert Stifter scríbhneoirí móra an Biedermeier. Maidir leis an Vormärz, is é is ciall leis an bhfocal féin ná ”an Réamh-Mhárta”, agus is é an Márta atá i gceist ná trioblóidí réabhlóideacha na bliana 1848 (”bliain mire na hEorpa” nó ”Earrach na Náisiún”). Sa Ghearmáin, is gnách ”réabhlóid an Mhárta” a thabhairt ar imeachtaí na bliana sin, ó thosaigh siad i mBeirlín i Mí an Mhárta 1848, agus mar sin, ba iad lucht an ”Réamh-Mhárta” iad siúd a bhí ag ullmhú an ”Mhárta” - na scríbhneoirí radacacha, mar shampla. Ba é an drámadóir Georg Büchner an scríbhneoir ba tábhachtaí de chuid an Vormärz.

I ndiaidh an Vormärz, tháinig an réalachas. Ba iad Gottfried Keller, Theodor Storm, agus Theodor Fontane ceannródaithe an réalachais. Eilvéiseach a bhí in Keller, agus b’as Tuaisceart na Gearmáine do Storm, ach mar sin féin bhí caidreamh maith acu le chéile, agus meas acu ar shaothar a chéile. Scríobhadh Storm gearrscéalta fada nó mionúrscéalta, ach ba é an mórúrscéal úd Der grüne Heinrich (”Annraoi Glas”) a thabhaigh a chlú do Keller, chomh maith leis na gearrscéalta sa chnuasach Die Leute von Seldwyla (”Muintir Seldwyla”). Maidir le Theodor Storm, is dócha gurb é an scéal Der Schimmelreiter (”An Marcach Sí”) an saothar is clúití dár tháinig óna pheann-san.

I dtús na fichiú haoise a thosaigh ré an nua-aoiseachais. Bhí Thomas Mann agus a dheartháir Heinrich ar scríbhneoirí móra na linne, chomh maith le Rainer Maria Rilke, Hermann Hesse, agus, ar ndóigh, Franz Kafka. Ba é an mórúrscéal úd Buddenbrooks (”Muintir Buddenbrook”) a bhain amach clú, cáil, agus Duais Nobel do Thomas Mann. Tugann an t-úrscéal seo cur síos ar theaghlach lucht gnó i Lübeck a dtagann meath air de réir a chéile, agus sliocht sleachta na dtrádálaithe móra ag dul le ceol is le healaíontóireacht beag beann ar thoil na seanghlúine. Mórúrscéal eile le Thomas Mann ón tréimhse seo é Der Zauberberg (”An Sliabh Draíochta”). Sa leabhar seo caitheann an scríbhneoir súil ar shruthanna intleachtúla nó cultúrtha na linne roimh an gCéad Chogadh Domhanda, ach tá an scéal suite i dteach téarnaimh na n-othar eitinne thuas i sléibhte na hEilvéise, in aice le Davos. Ní thiteann mórán amach sa leabhar amach ó chomhráite na n-othar, ach mar sin féin, is dual don úrscéal seo dul i bhfeidhm ar an léitheoir go domhain, nó tá carachtair dhodhearmadta ann, cosúil leis an daonlathach Iodálach Lodovico Settembrini, ionchollú an daonnachais nua-aimseartha, agus Naphta, an tÍosánach frithghníomhach nó fiú réamhfhaisisteach, a sheasann d’fhórsaí scriosacha an antoisceachais agus an dorchadais. (Ní mór cuimhne a choinneáil air gurbh as Tuaisceart na Gearmáine, as ríocht an Phrotastúnachais, do Thomas Mann, agus mar is dual don Phrotastúnach, ní raibh mórán measa aige ar Chumann Íosa.)

Maidir le Heinrich Mann, is dócha gurb é Professor Unrat (”An tOllamh Unrat” is brí leis sin, ar ndóigh, ach is deacair an t-imeartas focal i dteideal an leabhair a aistriú) an t-úrscéal is tábhachtaí dár tháinig óna pheann-san. Scannánaíodh an leabhar sin faoin teideal Der blaue Engel, nó ”An tAingeal Gorm”, agus ba í Marlene Dietrich féin a rinne páirt an phríomhcharachtair mhná. Múinteoir dian é an tOllamh Unrat, agus cnagaois aige cheana féin, ach lá amháin, tugann sé teasghrá do chailín ceabairé, Lola, agus déanann sé dearmad is neamhshuim de nósanna an fhir mheasúil go hiomlán.

grianghaoth (an ghrianghaoth, na grianghaoithe) - Grianghaoth a thugtar ar an sruth cáithníní atá ag teacht as an nGrian. Den chuid is mó, prótóin agus leictreoin atá sa ghrianghaoth agus iad chomh saibhir i bhfuinneamh cinéiteach (is é sin, fuinneamh gluaiseachta) is gur féidir leo éalú ó imtharraingt na Gréine. Aithnítear tionchar na grianghaoithe ar a lán bealaí, mar shampla, is éard atá i gceist leis na Saighneáin (an Chaor Aduaidh, an aurora borealis) ná an ghrianghaoth ag bualadh faoi na hadaimh ocsaigine agus nítrigine in uachtar an atmaisféir.

halaigin (an halaigin, na halaigine; na halaiginí) - Is iad na halaiginí na dúile i seachtú príomhghrúpa an tábla pheiriadaigh. Tá seacht leictreon ar an sceall is faide amuigh acu, agus na scealla is cóngaraí don núicléas tá siad lán. Mar sin, is dual do na dúile seo an t-ochtú leictreon a fháil ar iasacht ó dhúil éigin is leictridheimhní ná iad, le hochtréad iomlán leictreon a fháil ar an sceall is faide amuigh. Is iad na halaiginí an fluairín, an clóirín, an bróimín, an t-iaidín agus an t-astaitín, ach is dúil radaighníomhach éagobhsaí é an t-astaitín nach féidir mórán a fháil amach faoina saintréithe ceimiceacha.

Téann na halaiginí i gcomhdhúil leis an hidrigin le halaiginídí hidrigine a dhéanamh. Is gáis iad na halaiginídí hidrigine, agus iad sothuaslagtha san uisce. Is aigéid láidire iad agus mar sin, is nimheanna dainséaracha iad a dhéanann an-dochar do na scamhóga.

hidrigin (an hidrigin, na hidrigine) - Is í an hidrigin an dúil cheimiceach is éadroime agus is simplí ó thaobh an struchtúir de. Níl in adamh na hidrigine ach aon phrótón amháin agus aon leictreon amháin, go bunúsach, ach amháin go bhfuil dhá iseatóp tearca ag an dúil seo, a bhfuil ainmneacha dá gcuid féin orthu: an deoitéiriam, a bhfuil prótón amháin agus neodrón amháin ina núicléas, agus an tritiam, a bhfuil prótón amháin agus dhá neodrón ina núicléas. Neamhmhiotal í an hidrigin, cé go bhfuil sí in aon ghrúpa leis na miotail alcaileacha i dtábla peiriadach na ndúl. Sna comhdhúile a bhíonn aici leis na neamh-mhiotail eile, ceanglaíonn sí nasc comhfhiúsach leo, agus is í an uimhir ocsaídiúcháin is tipiciúla a bhíonn aici ná +1, ó nach bhfuil sé ar na neamh-mhiotail is leictridhiúltaí amuigh.

Is gás gan dath gan bholadh í an hidrigin le teocht an tseomra agus faoi ghnáthbhrú an aeir, nuair atá sí ina dúil aonraithe. Tá an gás sin comhdhéanta as móilíní dhá adamh. Ní féidir a rá go mbeadh nimh inti i gciall cheart an fhocail, ach is léir go dtachtann an hidrigin ghlan an duine, cosúil le gach gás eile seachas an ocsaigin.

Tá sé de chlaonadh sa hidrigin imoibriú le dúile leictridhiúltacha cosúil leis an ocsaigin, agus mar sin, is dual do mheascán na hidrigine is na hocsaigine pléasc a dhéanamh, chomh fíochmhar is a théann an hidrigin trí thine. Tá lasair na hidrigine beagnach dofheicthe, cé gur féidir beagáinín den chorcra a fheiceáil inti. Cuireann seo leis an dainséar atá i ndóiteán hidrigine: is deacair é a aithint in am.

Is é an uisce - ocsaíd na hidrigine - an chomhdhúil is tábhachtaí dá bhfuil ag an hidrigin, gan amhras. Má chuirtear hidrigin trí thine, is é an t-uisce a gheofar. Is ábhar tábhachtach tógála é an t-adamh hidrigine sna comhdhúile orgánacha, ach tá a lán comhdhúile neamhorgánacha ag an hidrigin freisin, ar ndóigh. Na comhdhúile atá ag an hidrigin leis na halaiginí, is gáis nimhe iad le teocht an tseomra, agus iad ina n-aigéid láidire sa tuaslagán uisce. Is í clóiríd na hidrigine an ceann is tábhachtaí acu. Tugtar aigéad hidreaclórach ar a tuaslagán.

ian (an t-ian, an iain; na hiain, na n-ian) - Tugtar ian ar an adamh nó ar an ngrúpa adamh a bhfuil lucht leictreach aige. Tugtar caitiain ar na hiain a bhfuil lucht leictreach deimhneach acu, agus is ainiain iad na hiain a bhfuil lucht leictreach diúltach acu. Aomann an dá shaghas lucht leictreach a chéile, agus mar sin, is dual don dá shórt iain dul le chéile i gcomhdhúile ianacha. Mar shampla, tá an gnáthshalann, an chlóiríd sóidiam, comhdhéanta as iain dhiúltacha chlóiríde agus iain dheimhneacha sóidiam.

iarann (an t-iarann, an iarainn) - Is é an t-iarann dúil cheimiceach uimhir a 26. Miotal liathgheal atá ann, ach tagann meirg (smúid ruadhearg ocsaíde) air go luath faoi thionchar an aeir agus an uisce. Is iad +2 agus +3 na staideanna ocsaídiúcháin is minice a bhíonn ag an iarann, agus is ar an dath ruadhearg a aithnítear an uimhir ocsaídiúcháin is airde acu seo. I gcomhdhúile áirithe, áfach, is féidir staid ocsaídiúcháin eile a bheith ag an iarann. Baintear úsáid fhorleathan as an iarann mar amhábhar, ach de ghnáth, cuirtear breiseáin leis lena dhéanamh níos daingne agus a dhíonadh ar mheirg. Go tipiciúil, measctar codán áirithe carbóin tríd an iarann, agus tugtar cruach (an chruach, na cruach) ar an iarann a bhfuil carbón curtha leis. Is féidir, áfach, saintréithe na cruach a athrú ar an dúrud dóigheanna ach an miotal ceart a mheascadh tríthi, agus mar sin a fhaightear cineálacha speisialta cruach le freastal ar éilimh agus riachtanais éagsúla.

Io - Ceann de ”ghealacha Galileo” í Io, is é sin, ceann de shatailítí móra Iúpatair. Tá Io timpeall ar trí mhíle, sé chéad, dhá fhichead ciliméadar ar trastomhas, agus í ag fithisiú a príomhaigh níos cóngaraí ná aon cheann eile de ghealacha Galileo. Is é an bolcánachas a thabhaigh a clú d’Io, nó tá sí ar coipeadh le laibhe, ó tá imtharraingt Iúpatair agus na gceann eile de ghealacha Galileo á streachailt as a chéile.

Iúpatar (Iúpatar, Iúpatair) - Is é Iúpatar an pláinéad is mó inár ngrianchóras, agus is gásfhathach é. Is féidir sonrú a chur ann gan dul i dtuilleamaí teileascóip, agus bhí aithne ag na sean-Rómhánaigh féin air: ba iadsan a bhaist an t-ainm sin air, ainm an dé is cumhachtaí i seanchreideamh na Róimhe. Tá mais Iúpatair breis is trí chéad oiread níos mó ná mais an Domhain, agus is ionann a thrastomhas agus trastomhas an Domhain méadaithe faoina haon déag. Is ionann mais Iúpatair agus mais na bpláinéad is na ngealach eile sa Ghrianchóras méadaithe faoina dó go leith. Mar sin, tá an pláinéad seo as pabhar mór i gcoibhneas na reann neimhe eile a théann timpeall na Gréine. Tá a lán gealach ag fithisiú Iúpatair féin, agus creidtear gur cóiméid nó astaróidigh a bhí i gcuid mhór acu i dtosach agus gur cheap Iúpatar ar a gcamchuairt iad.

Is é tuairim a lán saineolaithe gurb é Iúpatar ”folúsghlantóir an Ghrianchórais” a ghlacfaidh chuige na cóiméid is na hastaróidigh dhainséaracha sula dtiocfaidh siad ag bagairt ar an Domhan. Níltear ar aon bharúil faoin teoiric seo, ach tá fianaise áirithe phraiticiúil ann: i mí Iúil 1994, bhí na réalteolaithe in ann súil a choinneáil ar an dóigh ar bhuail an cóiméad úd Shoemaker-Levy a Naoi faoin bpláinéad. Stróic imtharraingt Iúpatair an cóiméad as a chéile ar dtús, agus bhí na bloghanna ag dul timpeall an phláinéid ar feadh tamaill sular tháinig siad anuas ón bhfithis ceann i ndiaidh a chéile. Sa mhatalang seo scaoileadh saor le fuinneamh a sháródh buamaí adamhacha an chine dhaonna go léir.

Tá réimse mór maighnéadach ag Iúpatar, agus é an-fhadaithe faoi bhrú na grianghaoithe: deirtear, fiú, go bhfuil ”maighnéadeireaball” ag an bpláinéad, agus é ag sroicheadh thar Shatarn amach. Tarchuradóir láidir raidió é an réimse maighnéadach seo freisin, agus ag minicíochtaí áirithe sáraíonn sé an Ghrian féin.

Mar is dual don ghásfhathach, ní féidir an cheist a fhreagairt go sásúil, cá bhfuil dromchla Iúpatair, nó má théann muid síos ó imeall an atmaisféir, ní thiocfaidh muid ach ar thuilleadh de na gáis chéanna atá le fáil san atmaisféar féin, ach amháin go n-iompóidh siad ina leacht nuair a thiocfaidh muid sách domhain isteach.

leictrealú (an leictrealú, an leictrealaithe) - Is éard atá i gceist leis an leictrealú ná próiseas ina soláthraítear leictreoin don dúil is leictreadheimhní sa chomhdhúil agus ina mbaintear leictreoin den dúil is leictreadhiúltaí acu, ionas go ndealaítear an dá dhúil ó chéile. Is féidir triail a bhaint as an leictrealú sa bhaile féin: má mheasctar cuid mhaith gnáthshalainn, nó clóiríd sóidiam, trí uisce, is féidir hidrigin agus clóirín a tháirgeadh trí leictrealú an tuaslagáin seo. Má sháimid dhá leictreoid isteach ann - is féidir linn leictreoidí a dhéanamh as dhá bharra graifíte a cheanglaítear le sreanga leictreacha de phoil an ghnáthchadhnra - feicfidh muid bolgáin bheaga gháis ag foirmiú timpeall na leictreoidí.

San ócáid áirithe seo, beidh na hiain dheimhneacha sóidiam ag tarraingt ar an gcatóid, nó ar an leictreoid atá faoi lucht diúltach leictreachais, agus na hiain chlóiríde á haomadh ag an leictreoid eile, agus í faoi lucht deimhneach. Bainfidh an anóid na leictreoin bhreise de na hiain chlóiríde, ionas go gcruthaítear clóirín i bhfoirm dúile. Ag an gcatóid, gheobhaidh na hiain sóidiam na leictreoin a iompóidh ina n-adaimh shóidiam iad. Is dual don tsóidiam, ar miotal alcaileach é, imoibriú leis an uisce ar an toirt, ionas go bhfaighfear hiodrocsaíd sóidiam agus hidrigin. Is í an hidrigin an gás a chruthaítear timpeall na catóide, agus clóirín atá i gceist ag an leictreoid eile.

Is féidir a rá go bhfuil dainséar áirithe ag roinnt leis an turgnamh seo, áfach. Má bhaineann tú triail as, is fearr duit éirí as chomh túisce is a aithneoidh tú go bhfuil an trealamh ag obair. Is féidir leis an mbeagán féin den chlóirín dochar a dhéanamh do do scamhóga, go háirithe mura bhfuil aeráid mhaith agat. Thairis sin beidh an tuaslagán uisce saibhir i hiodrocsaíd sóidiam, nó sóid loiscneach, bun láidir a chreimeann an craiceann agus na fíocháin bheo eile.

Úsáidtear leictrealú go forleathan sa tionsclaíocht le dúile éagsúla a aonrú le haghaidh úsáide sa teicneolaíocht - alúmanam, mar shampla. Is í an bháicsít an mianra is tábhachtaí mar fhoinse alúmanaim, agus is éard atá ann ó thaobh na ceimice de ná seiscea-ocsaíd alúmanaim (tá dhá ian alúmanaim ann in aghaidh an trí ian ocsaíde). Má leictrealaítear báicsít, is éard a gheofar ná alúmanam agus ocsaigin, mar sin. Níl an bháicsít intuaslagtha san uisce, áfach, agus dá mbeadh féin, tharlódh an rud céanna do na hadaimh alúmanaim ag an gcatóid agus a tharlaíonn do na hadaimh shóidiam, is é sin, imoibreoidís leis an uisce le gás hidrigine a dhéanamh agus iad ag iompú ina n-iain arís. Tá leáphointe na trí-ocsaíde alúmanaim chomh hard is nach bhfuil sé praiticiúil í a leá le haghaidh leictrealú. Is éard a dhéantar, mar sin, ná an bháicsít a thuaslagan i gcrióilít leáite. Mianra alúmanaim eile í an chrióilít a bhfuil a leáphointe i bhfad níos ísle ná leáphointe na trí-ocsaíde alúmanaim, agus an trí-ocsaíd intuaslagtha inti. Mar sin, is féidir alúmanam a aonrú ón mbáicsít trí mheascán leáite na báicsíte agus na crióilíte a leá. Is í an chomhdhúil cheimiceach atá sa chrióilít ná heicseafluairíd tríshóidiam alúmanaim, nó heicseafluaralúmanáit tríshóidiam, Na₃AlF₆. Ar na saoltaibh seo, ní úsáidtear crióilít nádúrtha in aonrú alúmanaim a thuilleadh, chomh tearc is atá sí; tá sé níos saoire an heicseafluairíd sin a tháirgeadh as mianraí eile.

leictreon (an leictreon, an leictreon; na leictreoin, na leictreon) - Ceann de na buncháithníní é an leictreon, agus áirítear ar na leaptóin, ar na buncháithníní éadroma, é. In éineacht leis na núicléóin, is é sin, na prótóin is na neadróin, tá na leictreoin riachtanach mar bhloic thógála don damhna mar is aithnid dúinn é. Tá an t-adamh comhdhéanta as an núicléas, a bhfuil na prótóin is na leictreoin ann, agus as an néal leictreon timpeall ar an núicléas.

Tá guairne ag na leictreoin. Is éard atá i gceist leis an nguairne ná ceann de na hairíonna fisiceacha, cineál móiminteam uilleach, a chuirtear in iúl go minic mar ”chineál rothlú timpeall na haise”, cé nach ionann go hiomlán í, ó thaobh na matamaitice de, agus an rothlú timpeall na haise a dhéanfadh réad macrascópach. I néal leictreon na n-adamh, bíonn na leictreoin innealta ina leictreondíseanna, agus guairne an dá leictreon i ndís den chineál seo ag neodrú a chéile. Fithiseán a thugtar ar an gcuid den néal leictreon is ”lóistín” d’aon leictreondís amháin, agus na fithiseáin féin tá siad scaipthe ar leibhéil éagsúla fuinnimh. Na leibhéil fuinnimh seo, arís, is cineál ”fo-scealla” iad do na leictreonscealla, as a bhfuil néal leictreon an adaimh comhdhéanta.

Is í gluaiseacht na leictreon is cúis leis an sruth leictreach. Nuair a thosaigh na daoine ag fáil tuisceana ar an leictreachas, shocraigh na heolaithe go bhfuil an sruth leictreach ag dul ón bpol deimhneach go dtí an pol diúltach. Tá a fhios againn anois go bhfuil sruth na leictreon ag dul a mhalairt de bhealach sa chiorcad leictreach - tá an lucht deimhneach leictreachais agus an lucht diúltach leictreachais ag aomadh a chéile agus ag tarraingt i dtreo a chéile, agus mar sin, is dual do na leictreoin dul ag triall ar an bpol deimhneach, ós rud é go bhfuil lucht diúltach acu féin.

Neodraíonn lucht diúltach an leictreoin lucht deimhneach an phrótóin. Mar sin, is ionann líon na leictreon agus líon na bprótón san adamh, mura bhfuil nasc ceimiceach ar bith ceangailte ag an dúil le haon dúil eile. Má cheanglaíonn an dá dhúil nasc comhfhiúsach le chéile, beidh leictreondís amháin i bpáirt acu. Má cheanglaíonn siad nasc ianach le chéile, gheobhaidh an dúil is leictridhiúltai acu leictreon amháin ar iasacht, ionas go n-iompóidh an t-adamh ina ainian, agus tabharfaidh an dúil is lú leictridhiúltachta leictreon amháin uaidh, ionas go n-iompóidh an t-adamh ina chaitian.

leictridhiúltacht (an leictridhiúltacht, na leictridhiúltachta) - Is éard atá i gceist leis an leictridhiúltacht ná an claonadh atá i ndúil áirithe leictreoin a ghlacadh chuici i gcomhdhúil cheimiceach, ionas go bhfaighidh an dúil lucht diúltach leictreachais sa chomhdhúil. Is iad na neamh-mhiotail, na halaiginí ach go háirithe, is leictridhiúltaí, agus is iad na miotail, na miotail alcaileacha thar aon chineál miotal eile, na dúile is ísle leictridhiúltacht, nó na dúile is leictridheimhní - is é sin, tá sé de chlaonadh iontu leictreoin a thabhairt uathu sna comhdhúile, ionas go bhfaighidh siad lucht deimhneach.

litriú (an litriú, an litrithe) - Is é an litriú nó an ceartlitriú ná an dóigh cheart le fuaimeanna na teanga labhartha a chur in iúl i bhfoirm scríofa. Tugtar litriú foghraíochta nó litriú fóinéimeach ar an gcineál litriú atá ag iarraidh na fuaimeanna a chur in iúl chomh cruinn agus is féidir, ionas go bhfreagraíonn gach litir (gach carachtar san aibítir) d’fhuaim nó d’fhoghar amháin - d’fhóinéim amháin, mar a deir béarlagair na saineolaithe. Litriú sanasaíochta atá i gceist má dhéantar iarracht aird a thabhairt ar bhunús stairiúil na bhfocal (ar shanasaíocht na bhfocal) agus ar an ngaol nó ar an mbaint stairiúil atá ag focail áirithe le chéile, fiú nuair nach bhfuil an gaol sin le cloisteáil sa chaint a thuilleadh. Litriú morfafóinéimeach é an litriú a chuireann béim ar struchtúr inmheánach na bhfocal, ionas gur féidir na hiarmhíreanna, na réimíreanna agus na tamhain a aithint thar a chéile sa teanga scríofa, cé go n-imríonn siad tionchar ar fhuaimniú a chéile sa teanga labhartha. Litriú stairiúil é an litriú a choinníonn cuimhne ar fhoirm stairiúil na bhfocal, beag beann ar na hathruithe a tháinig ar na focail sa chaint.

Go praiticiúil, is dual do litriú na teanga tipiciúla bheith idir eatarthu idir na córais seo go léir. Mar shampla, an litriú a bhí sách fóinéimeach i dtús, is minic a chloítear leis thar na céadta bliain agus an teanga labhartha ag athrú, ionas go mbeidh an litriú sa deireadh níos cosúla le litriú sanasaíochta nó le litriú morfafóinéimeach.

macrascópach - Rudaí macrascópacha iad na rudaí is féidir leat a fheiceáil le do shúile cinn, gan dul i muinín an mhicreascóip.

mearcair (an mearcair, an mhearcair) - Is é an mearcair an t-aon mhiotal amháin atá ina leacht le teocht an tseomra agus faoin ngnáth-aerbhrú. Tugtar airgead beo air freisin. Go dtí le déanaí, d’úsáidtí mearcair go han-choitianta sna teirmiméadair agus sna manaiméadair, is é sin, in ionstraimí tomhaiste aerbhrú agus teochta, ach is amhlaidh atá an mearcair agus comhdhúile an mhearcair chomh nimhiúil don duine agus don dúlra agus go bhfuiltear ag éirí as. Tá an mearcair in aon ghrúpa leis an gcaidmiam agus leis an tsinc i dtábla peiriadach na ndúl.

Tugtar malgaim (an malgam, an mhalgaim; na malgaim, na malgam) ar chóimhiotail an mhearcair, agus baintear úsáid as malgam an airgid ghil san fhiaclóireacht. Is féidir an chuid is mó de na miotail a mhalgamú (a chóimhiotalú leis an mearcair), ach is eisceachtaí iad an t-iarann agus an platanam, ar a laghad.

ocsaigin (an ocsaigin, na hocsaigine) - Is í an ocsaigin dúil cheimiceach uimhir a hocht i dtábla peiriadach na ndúl. Le teocht an tseomra agus faoi gnáthbhrú an aeir, is gás gan dath í, agus í an-fhonnmhar chun imoibriúcháin leis na dúile eile. Is ocsaídeoir láidir í an ocsaigin, ní nach ionadh, ós as an ocsaigin a fuarthas an téarma sin ”ocsaídiú” freisin. Is éard atá i gceist leis an tine agus an dóiteán ná imoibriú na hocsaigine le dúile eile, ionas go gcruthaítear ocsaídí, is é sin, comhdhúile ina bhfuil an ocsaigin ar an dúil is leictridhiúltaí. Níl ach an fluairín níos leictridhiúltaí ná an ocsaigin, agus mar sin, is ocsaídí iad formhór mór na gcomhdhúl ocsaigine.

Tá an ocsaigin ar an dara gás is flúirsí in atmaisféar an Domhain, agus an nítrigin ar an ngás is coitianta. Maolaíonn an nítrigin ar fhonn imoibriúcháin na hocsaigine, nó mura mbeadh san aer ach ocsaigin, d’fhéadfadh na miotail féin dul trí thine. Má chuirtear tairne iarainn, cuir i gcás, i gcoimeádán glanocsaigine, is féidir an tairne sin a dhó mar a bheadh cipín adhmaid ann.
Shílfeá nach féidir don ocsaigin bheith nimhiúil ná dochrach don duine, ós rud é go bhfuil soláthar ocsaigine géar-riachtanach don duine, ach le fírinne, má tá an ocsaigin ag teacht isteach faoi bhrú atá níos mó ná brú na hocsaigine sa ghnáthaer, is féidir di cineál nimhiú a tharraingt ar an duine. Is iad na tumadóirí scúba is mó a bhíonn faoin mbagairt seo, ós rud é go bhfuil siad faoi bhrú ard an uisce a oibríonn ar an ngás a análaíonn siad. Tugtar hipearocsacht ar an nimhiú ocsaigine.

Tá an ghnáthocsaigin comhdhéanta as móilíní dhá adamh - mar sin, tugtar dé-ocsaigin ar an ngnáthocsaigin go minic. Tá allatróp eile ag an ocsaigin, an trí-ocsaigin nó an t-ózón (an t-ózón, an ózóin), a bhfuil a mhóilíní comhdhéanta as trí adamh ocsaiginr. Is nimh é an t-ózón don duine, cé go bhfuil an ciseal ózóin in uachtar an atmaisféir ina sciath chosanta thábhachtach ar an radaíocht ultraivialait. Greannaíonn an t-ózón na scamhóga, cosúil leis an gclóirín. Tá an glanózón claonta chun pléasctha freisin. Tá dath gorm san ózón, go háirithe nuair atá sé ina leacht nó ina sholad, agus is féidir an t-ózón a aithint ar an mboladh a chuirfeadh an clóirín i gcuimhne duit. Bíonn boladh an ózóin as na gléis leictreacha uaireanta, mar shampla. Baintear úsáid as an ózón nuair a bhíonn ocsaídeoir láidir de dhíth, agus is minic a úsáidtear in íonú uisce é freisin, leis na baictéir a mharú.

ollphléasc (an ollphléasc, na hollphléisce) nó olltailm (an olltailm, na holltailme) - Is í an ollphléasc nó an olltailm an phléasc mhór a chuir tús leis an Ollchruinne.

ózaiceirít (an ózaiceirít, na hózaiceiríte) - Is éard atá san ózaiceirít ná cineál céir nádúrtha atá le fáil sa talamh cosúil leis an artola. Ina lán teangacha tugtar céir thalún uirthi. Tá sí comhdhéanta as hidreacarbóin éagsúla fhadslabhracha (is ionann í agus an pairifín ó thaobh na ceimice de, a bheag nó a mhór), agus boladh láidir aisti. As an Úcráin, as na ceantair timpeall Shléibhte Cairp, a thagann an chuid is mó den ózaiceirít trádála.

pailéagrafaíocht (an phailéagrafaíocht, na pailéagrafaíochta) - Is í an phailéagrafaíocht an brainse léinn a dhéanann taighde ar an dóigh ar athraigh cruth na litreach (cruth na gcarachtar san aibítir) i rith na gcéadta bliain. Bíonn scileanna pailéagrafaíochta de dhíth ar na teangeolaithe agus na focleolaithe agus iad ag iarraidh seanscríbhinní a léamh is a thuiscint. Is féidir leis an bpailéagrafaí lámhscríbhinní brionnaithe a aithint freisin. Má bhain an falsaitheoir úsáid as litreacha a bhaineann le tréimhsí difriúla i stair na haibítre, is é an pailéagrafaí an duine is túisce a chuirfidh sonrú ina leithéid.

platanam (an platanam, an phlatanaim) - Is é an platanam an ceann is mó le rá de na miotail phlatanamchosúla, agus is é Pt an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha. Triathmhiotal atá ann agus é ar fáil ina dhúil sa dúlra. Fuair an platanam a ainm ó na conquistadores Spáinneacha, nó bhí siad ar lorg óir bhuí agus airgid ghil i Meiriceá Theas, agus iad míshásta leis an ”airgidín” (platina, cf. plata, an focal Spáinnise ar ”airgead geal”) a thóg cuid acu in ainriocht an fhíor-airgid.

Le fírinne, áfach, is miotal iontach úsáideach é an platanam. Tá an platanam in ann cuid mhór hidrigine a ”ól” nó a ”shú isteach”, agus mar sin, catalaíonn sé (is é sin, cuireann sé luas faoi) imoibriúcháin cheimiceacha a bhfuil an hidrigin páirteach iontu. Sin é an fáth a gcuirtear i dtiontóirí catalaíocha na ngluaisteán é, ach is féidir úsáid chosúil a bhaint as sna saotharlanna ceimiceacha freisin, ar acht is go bhfuil na ceimiceoirí, nó lucht a n-urraithe, sách saibhir le híoc as na gléis phlatanaim.

príomhach (an príomhach, an phríomhaigh; na príomhaigh, na bpríomhach) - An rinn neimhe a bhfuil satailít ag dul timpeall uirthi, deirtear gurb í príomhach a satailíte í. Is é an Domhan príomhach na Gealaí, agus is í an Ghrian príomhach an Domhain.

réaltra (an réaltra, an réaltra; na réaltraí, na réaltraí) - Is éard is réaltra ann ná crobhaing réaltaí, gáis agus deannaigh sa spás, agus í á coinneáil le chéile ag an imtharraingt. Tá an chuid is mó de dhamhna na hollchruinne comhchruinnithe sna réaltraí, agus an spás eatarthu beagnach folamh. Is é an réaltra ina bhfuil cónaí orainn féin ná Bealach na Bó Finne.

Is gnách na réaltraí a rangú de réir an déanamh atá orthu. Is iad na réaltraí bíseacha agus na réaltraí éilipseacha na cinn is feiceálaí, ach thairis sin, tá cineálacha eile ann, cosúil leis na réaltraí fáinne, nach bhfuil iontu ach fáinne réaltaí ag dul timpeall an núicléis loim, agus na réaltraí lionsacha. Tá réaltraí neamhrialta ann chomh maith, réaltraí nach féidir a gcosúlacht a rangú de réir na ngnáthaicmí. Tá réaltraí abhaic ann freisin, agus iad i bhfad níos lú ná Bealach na Bó Finne agus na réaltraí móra eile. Mar sin féin, creidtear gurb iontu atá an chuid is mó de dhamhna na hOllchruinne, chomh líonmhar is atá siad.

Aicmítear Bealach na Bó Finne mar bhís bharrach, nó réaltra bíseach barrach. Is é sin, dá bhfeicfeá ón taobh amuigh de, is éard an déanamh a bheadh ar an réaltra ná barra mór ramhar a mbeadh núicléas (croí) an réaltra ina lár, agus géaga bíseacha an réaltra ag téacht as dhá cheann an bharra seo. Go dtí le déanaí, chreidtí go raibh ceithre mhórghéag ag ár réaltra, mar atá, Géag Pheirséis, Géag na hEala (ar a dtugtar Géag na Rialach freisin), Géag na Scéithe is na Croise (nó Géag an Cheinteáir), agus Géag an tSaighdeora agus na Cíle. Is é an chuma atá ag teacht ar an scéal inniu, áfach, nach bhfuil ach dhá mhórghéag ann - Géag Pheirséis agus Géag na Scéithe, na Croise is an Cheinteáir. Na géaga eile, is géaga beaga breise iad. Tá ár ngrianchóras féin suite i gceann de na mionghéaga, mar atá, Géag an Bhodaigh.

Creidtear go bhfuil dúpholl mór - an Díothóir Mór - i gcroí Bhealach na Bó Finne, agus ní rud as an ngnáth é ag na réaltraí. Bíonn na dúphoill i gcroíthe na réaltraí ag astú cineálacha éagsúla radaíochta, chomh maith le roiseanna damhna a bhrúchtann amach as poil an dúphoill. Tugtar scairdeanna coibhneasaíocha ar na roiseanna seo, toisc nach féidir a saintréithe a mhíniú gan dul i dtuilleamaí theoiric na coibhneasachta, an teoiric a thabhaigh a mhórchlú d’Albert Einstein. Más féidir roiseanna móra radaíochta nó damhna a aithint ag teacht as croí an réaltra, deirtear go bhfuil núicléas (croí) gníomhach ag an réaltra, agus tugtar réaltraí gníomhacha ar na cinn a bhfuil núicléas gníomhach acu.

Is féidir do dhá réaltra teacht chomh cóngarach dá chéile is go dtosóidh siad ag oibriú is ag dul i bhfeidhm ar a chéile. Is í an imtharraingt is cúis leis an idirghníomhaíocht seo. Dhá réaltra atá curtha as a riocht ag a chéile, is féidir dóibh luas mór a chur le foirmiú na réaltaí nua i scamall gáis a chéile. Tugtar réaltraí réaltroise ar réaltraí ina bhfuil na réaltaí nua ag teacht chun saoil mar sin, i bhfad níos luaithe ná sna gnáthréaltraí.

Rúisis (an Rúisis, na Rúisise) - Is í an Rúisis an teanga atá ó dhúchas ag an gcuid is mó de mhuintir na Rúise, agus í á labhairt sna tíortha iar-Shóivéadacha go forleathan, toisc go mbíonn pobail mhóra Rúiseacha iontu agus cuid den mhuintir dhúchasach féin tar éis líofacht a bhaint amach sa teanga. Ceann de na teangacha Slavacha Oirthearacha í, ach is féidir tionchar láidir ón tSlaivis Dheisceartach a aithint ar a lán de na focail theibí nó léannta, a fuarthas ar iasacht ón tSean-Slaivis Eaglasta. Bhí an Rúisis fáiltiúil riamh roimh na focail iasachta, agus iad ag teacht ón Ollainnis, ón nGearmáinis, ón bhFraincis agus ón mBéarla.

Is í an aibítir Rúiseach an leagan is coitianta den aibítir Choireallach. Treoir réasúnta maith atá ann d’fhuaimniú na teanga, cé nach dtaispeánann sí an siolla faoi bhéim, rud a chuireann go mór mór isteach ar fhoghlaimeoirí na teanga. Bíonn an bhéim ag athrú ó shiolla go siolla, ó thamhan go hiarmhír agus ó iarmhír go tamhan i bhfoirmeacha éagsúla díochlaonta nó réimnithe, agus is deacair rialacha na n-athruithe seo a leagan amach chomh soiléir is go bhféadfadh an foghlaimeoir iad a thabhairt leis trí staidéar teoiriciúil. Mar sin, is fusa aithris a dhéanamh ar an gcaint bheo agus caidreamh na Rúiseach féin a lorg. Mar chuidiú leis na foghlaimeoirí, áfach, bíonn eagráin ”aiceannaithe” de chlasaicigh Rúiseacha le fáil ó fhoilsitheoirí sa Rúis agus sna tíortha eile araon, agus iad ag taispeáint na béime le hagúidí (sínte fada) a chuirtear leis na gutaí faoi bhéim. Sna heagráin atá dírithe ar na Rúisigh féin, ní fheicfeá agúid ach an chorruair, le dhá fhocal nó dhá fhoirm a dhealú ó chéile nach bhfuil de dhifríocht eatarthu ach an bhéim.

Ar feadh i bhfad, ní raibh ach an tSean-Slaivis Eaglasta á saothrú mar theanga liteartha sa Rúis. Teanga Shlavach Dheisceartach a bhí ann go bunúsach, agus í níos gaolmhaire leis an tSeirbea-Chróitis agus leis an mBulgáiris ná leis an Rúisis ó thús. Na chéad mhisinéirí Críostaí a d’fhéach leis an gcreideamh nua a chraobhscaoileadh i measc na Slavach, tháinig siad ó theorainn na Gréigise agus na dteangacha Slavacha Deisceartacha, agus mar sin roghnaigh siad canúint Dheisceartach le haghaidh a gcuid scríbhinní cráifeacha nó Bíoblúla. Nuair a chuir an tImpire Peadar Mór a chuid leasuithe i bhfeidhm ar an Rúis leis an tír a thabhairt chun nua-aimsearthachta, tháinig borradh mór faoi shaothrú liteartha na teanga dúchais, nó bhí an tImpire ag iarraidh an Rúisis a chur in áit na Sean-Slaivise mar theanga chultúrtha. Is léir, áfach, gur fhág an tSean-Slaivis a lorg ar stór focal na Rúisise, go háirithe ar an téarmaíocht theibí.

I rith na naoú haoise déag, bhain na scríbhneoirí Rúiseacha amach clú idirnáisiúnta leis an gcineál speisialta réalachais a chleacht siad ina gcuid úrscéalta agus gearrscéalta. Ba é Aleksandr Pushkin (1799-1837) an chéad chlasaiceach. Scríobh sé dánta fada eipiciúla cosúil le Yevgenii Onegin, a bhfuair an saol mór aithne air mar cheoldráma, ach thairis sin, d’fhág sé ina dhiaidh an t-úrscéal Kapitanskaya dochka (Iníon an Chaptaein), úrscéal stairiúil i stíl Walter Scott. Ansin, tháinig Mikhail Lermontov (1814-1841). Saighdiúir agus file a bhí ann, ach is dócha gurb é an t-úrscéal Geroy nashego vremeni (Laoch ár Linne) an chuid is tábhachtaí dá shaothar, mar is dóigh le léitheoir an lae inniu. Ní féidir dearmad a dhéanamh de Nikolay Gogol (1809-1852), ach an oiread. Úcránach a bhí ann, ach ó nár glacadh leis an Úcráinis mar theanga san am - is é an meas oifigiúil a bhí uirthi nach raibh inti ach canúint de chuid na Rúisise, ”Mion-Rúisis” - roghnaigh sé an Rúisis mar mheán liteartha, cé go bhfuil blas na hÚcráine agus na hÚcráinise ar a lán dá chuid luathshaothair. Ba é an t-úrscéal Mërtvye dushi (Na hAnamnacha Marbha) a thabhaigh a cháil dó, áfach. Aoir atá ann a thugann cur síos ar amhantraí aisteach: bíonn laoch (nó frithlaoch) an scéil ag ceannach ”anamnacha marbha”, is é sin, seirfigh atá sna rollaí i gcónaí cé go bhfuil siad tar éis bháis cheana féin. (”Anam” a thugtaí ar sheirfeach sa tsean-Rúis i dtéarmaíocht an daonáirimh - d’fhéadfá a rá gur aonad tomhais a bhí ann - agus ba nós na ”hanamnacha marbha” a bhaint de na rollaí lá an daonáirimh.) Saothar clúiteach eile le Gogol é an dráma úd Revizor (An Cigire).

Sanscrait (an tSanscrait, na Sanscraite) - Is í an tSanscrait teanga chlasaiceach na hIndia, inar chuir lucht léinn na sean-India i míotar miotaseolaíocht agus seanchas a dtíre fadó. Bhí an-tábhacht ag an tSanscrait i stair na teangeolaíochta Ind-Eorpaí, nó nuair a d’aithin na teangeolaithe Iartharacha go raibh lúb ghaoil éigin ag an tSanscrait leis an Laidin agus an tSean-Ghréigis, tuigeadh dóibh an chéad uair go raibh a leithéid de rud ann agus fine na dteangacha Ind-Eorpacha.

Tá dlúthbhaint ag an tSanscrait leis an gcreideamh Hiondúch, agus is dóigh lena lán de lucht leanúna an Hiondúchais go bhfuil fórsaí neamhshaolta sa teanga féin agus gur féidir leat do shláinte a fheabhsú trí théacsanna naofa a reic os ard sa teanga. Mar sin féin, scríobhadh cuid mhór litríochta saolta sa tSanscrait freisin.

Is é is brí le hainm na teanga ná ”imghlan” nó ”ardnósach”, rud a thugann le fios gur teanga ealaíonta chaighdeánaithe chlasaiceach í. Le fírinne, scríobhadh litríocht chlasaiceach na teanga, nó an chuid is mó di, i ndiaidh don chainteoir dheireanach dúchais bás a fháil. Na teangacha a bhí á labhairt ag an gcosmhuintir san am chéanna, thugtaí ”Pracraití” orthu. As na Pracraití a d’fhorbair an Hiondúis, an Urdais agus na teangacha nua-aimseartha eile a labhraítear i dtuaisceart na hIndia.

Is í an aibítir Dhéiveanágrach is mó a shamhlaítear leis an tSanscrait, ach tá aibítrí eile in úsáid san India, go háirithe ag lucht labhartha na dteangacha Dráivideacha i ndeisceart na tíre - ag na Tamalaigh, mar shampla. Hiondúigh iad an chuid is mó acu seo freisin, agus cé nach bhfuil an Tamailis gaolmhar leis an tSanscrait ar aon nós, tá meas mór ag a lán Tamalach ar an teanga sin ar chúiseanna reiligiúnacha. Mar sin, níl sé as an ngnáth Sanscrait a scríobh nó a chlóbhualadh leis an aibítir Thamalach.

saobhdhiallas (an saobhdhiallas, an tsaobhdhiallais) - Is é an saobhdhiallas an ghluaiseacht dhealraitheach, an ghluaiseacht a aithníonn tú le súile do chinn, trasna réimse do radhairc. Na rudaí atá in aice leat, feictear níos mó duit iad ná na cinn atá i bhfad uait - sin é an rud is peirspictíocht ann. Ar an dóigh chéanna, na rudaí atá ag gluaiseacht trasna, má tá siad in aice leat, feictear an fad a chuireann siad díobh níos mó duit ná an fad céanna a chuireann na rudaí i bhfad uait díobh. Sin é an rud is saobhdhiallas ann.

Tomhaistear an saobhdhiallas mar stua, agus is iad na haonaid a úsáidtear ná na céimeanna, na nóiméid agus na soicindí.

scitsibhéascna (an scitsibhéascna, na scitsibhéascna) - Tugtar scitsibhéascna ar an staid ina bhfuil pobal labhartha na teanga idir eatarthu faoin gcineál caighdeán ar chóir dóibh cloí leis ina gcuid scríbhneoireachta foirmeálta nó oifigiúla. Deirtear go minic go bhfuil scitsibhéascna ag luí ar chuid mhór de lucht na Gaeilge, ós rud é nach bhfuil siad siúráilte faoi cé acu ba chóir dóibh aithris a dhéanamh ar an gcaighdeán oifigiúil, nó ar ”chaighdeán” neamhoifigiúil na scríbhneoirí canúnacha.

struchtúr mórscála (an struchtúr mórscála, an struchtúir mhórscála; na struchtúir mhórscála, na struchtúr mórscála) - Tá na réaltaí ordaithe ina réaltraí, cosúil le Bealach na Bó Finne, ach níl na réaltraí féin scaipthe ar fud na hollchruinne gan eagar nó inneall de shórt éigin a bheith orthu. Tá na réaltraí ordaithe ina mbraislí, agus na braislí féin ina bhforbhraislí. Tugtar struchtúir mhórscála ar na forbhraislí agus ar struchtúir eile ar aon mhéid nó ar aon diminsiún leo. Struchtúir mhórscála iad an Balla Mór agus an tOllaomthóir, mar shampla. Bíonn na struchtúir seo dealaithe óna chéile le folúis mhóra nach bhfuil ach an corr-réaltra le fáil iontu.

teirpéin (an teirpéin, na teirpéin; na teirpéiní, na dteirpéiní) - Tugtar teirpéiní ar na hidreacarbóin a bhfuil an tuirpintín comhdhéanta astu agus uaireanta, ar chomhdhúile dlúthghaolmhara nach hidreacarbóin iad, ach is fearr teirpéineoidigh a thabhairt orthu siúd. Is féidir gach teirpéin a mhíniú mar pholaiméir isipréine. Comhdhúil cheimiceach í an isipréin a bhfuil cúig adamh carbóin agus ocht n-adamh hidrigine ina móilín - CH2=C(CH3)CH=CH2. Má mhéadaítear na huimhreacha seo faoin tslánuimhir chéanna, is é an toradh a gheofar ná líon na n-adamh carbóin agus na n-adamh hidrigine i móilíní na dteirpéiní. Mar shampla, tá deich n-adamh carbóin agus sé adamh déag hidrigine i móilín na pínéine, arb í an teirpéin is tábhachtaí. Deirtear go bhfuil dhá aonad isipréine sa phínéin. Is féidir a rá gur cineál teirpéine é an rubar nádúrtha freisin, nó tá sé comhdhéanta as móilíní móra a bhfuil na céadta aonad isipréine iontu. Teirpéin í an scuailéin freisin, cé nach bhfuil sí le fáil sa tuirpintín. Is í an scuailéin an chomhchuid is tábhachtaí in ola ae siorc, agus creidtear gur cosaint nádúrtha ar an ailse atá sa scuailéin. Níl anseo ach cúpla sampla i ndáiríre, áfach, nó is grúpa mór comhdhúl orgánach iad na teirpéiní agus na teirpéineoidigh, agus a lán acu le fáil sna hainmhithe, sna plandaí agus sa duine féin.

tuirpintín (an tuirpintín, an tuirpintín) - Meascán as hidreacarbóin é an tuirpintín a dhriogtar as roisín an chrainn phéine. Tugtar teirpéiní ar na hidreacarbóin a bhfuil an tuirpintín comhdhéanta astu agus ar hidreacarbóin eile a bhfuil struchtúr cosúil acu. Is í an phínéin an teirpéin is tábhachtaí agus is mó atá le fáil sa tuirpintín. Úsáidtear an tuirpintín mar thuaslagóir, agus is amhábhair thábhachtacha don tionsclaíocht cheimiceach iad na teirpéiní.

uisce (an t-uisce, an uisce; na huiscí, na n-uiscí) - Is é an t-uisce ocsaíd na hidrigine, agus dhá adamh hidrigine is aon adamh ocsaigine amháin i ngach móilín uisce. Tá an t-uisce ina leacht le teacht an tseomra agus faoi ghnáthbhrú an aeir, rud is annamh ag comhdhúil chomh héadrom leis an uisce. Mar shampla, is gáis é an chlóiríd hidrigine faoi na himthoscaí céanna, cé go bhfuil adamh an chlóirín níos troime ná adamh na hocsaigine. Is é an gnáthmhíniú a thugtar air seo ná gur déphol é móilín an uisce - is é sin, tá sé de chlaonadh sna hadaimh hidrigine cuid den lucht deimhneach leictreach a ghlacadh, agus an t-adamh ocsaigine ag sú chuige na leictreoin fhiúsacha lena lucht diúltach leictreach - agus go mbíonn adaimh hidrigine móilín amháin ag aomadh adaimh ocsaigine na móilíní eile, ionas go bhfuil naisc hidrigine (mar a thugtar orthu) idir na móilíní éagsúla, comhaomadh nach ligeann do na móilíní éalú ó chéile chomh héasca. Ar ndóigh, is déphol é móilín na clóiríde hidrigine fosta, ach ós rud é nach bhfuil ach aon adamh hidrigine amháin ann, ní féidir leis an gclóiríd hidrigine na struchtúir chasta chraobhacha a chruthú a choinníonn na móilíní uisce greamaithe dá chéile.

Go ginearálta, glactar leis nach bhfuil dath ar bith san uisce, ach, le fírinne, ní mar sin atá. Tá an t-uisce gorm nó gormghlas, rud a thabharfar faoi deara má líontar tobán le huisce. Mar sin, tá an fharraige gorm i ndáiríre - is é dath nádúrtha an uisce is cúis leis. Tá an dath sin chomh lag, áfach, nach n-aithnítear é i ngloine ná i mbuidéal atá lán uisce.

Tá an t-uisce riachtanach leis an mbeo a choinneáil leis an duine, na hainmhithe agus na plandaí, ar ndóigh. Thairis sin, is tuaslagóir tábhachtach é: bíonn na comhdhúile ianacha agus polacha sothuaslagtha san uisce. Na comhdhúile ianacha, tá siad comhdhéanta as iain dheimhneacha agus iain dhiúltacha, agus is féidir le taobh deimhneach an mhóilín uisce (na hadaimh hidrigine) greim a fháil ar ian diúltach, agus an taobh diúltach ag aomadh an iain dheimhnigh. Na comhdhúile polacha, arís, tá siad cosúil leis an uisce, toisc go bhfuil pol diúltach agus pol deimhneach sa mhóilín acu. Mar sin, bíonn móilíní den chineál seo á meascadh trí na móilíní uisce go furasta. Ní féidir leis an uisce an chuid is mó de na comhdhúile orgánacha a thuaslagadh, áfach. Níl mórán difríochta idir an carbón agus an hidrigin ó thaobh na leictridhiúltachta de, agus mar sin, ní féidir a rá go mbeadh an nasc idir an dá dhúil seo dépholach. Mar sin, ní féidir leis an uisce greim a fháil leis na hadaimh hidrigine agus carbóin i gcomhdhúile tipiciúla orgánacha. Ní féidir na hidreacarbóin, mar shampla, a thuaslagadh san uisce, agus má dhéanann tú iarracht peitreal nó tuirpintín a mheascadh tríd an uisce, ní éireoidh leat: fanfaidh an peitreal nó an tuirpintín os cionn an uisce, toisc go bhfuil sé níos éadroime ná é.

vanaidiam (an vanaidiam, an vanaidiam) - Is é an vanaidiam dúil cheimiceach uimhir fiche a trí. Ceann de na miotail thrasdultacha é. Miotal bog airgeadgheal insínte atá ann, agus é díonta go maith ar an gcreimeadh, cé go dtagann brat ocsaíde air i dteagmháil leis an aer. Tá a lán staideanna ocsaídiúcháin éagsúla aige, agus dath difriúil ag dul le gach uimhir ocsaídiúcháin i dtuaslagán uisce, Baintear úsáid as na staideanna ocsaídiúcháin i gcadhnraí (batairí) vanaidiam, ach is dócha go n-úsáidtear an chuid is mó den vanaidiam mar bhreiseán a chuirtear le cruach nó le hiarann. Cuireann an vanaidiam teacht aniar agus daingne san iarann, agus bíonn vanaidiam éigin sna cromfhearsaidí agus sna hacastóirí, mar shampla.

voltas (an voltas, an voltais) - Is é an voltas difríocht an phoitéinsil leictrigh idir dhá phointe, agus is é an volta an t-aonad a thomhaiseann é. Tá voltas éigin de dhíth le go bhféadfadh sruth leictreach a bheith ann idir an dá phointe seo, nó is éard is sruth leictreach ann, go bunúsach, ná iarracht an nádúir an difríocht phoitéinsil sin a laghdú. Is minic a chuirtear an ciorcad leictreach i gcomparáid le heas uisce: is é an voltas airde na heasa, agus is é an sruth leictreach sruth an uisce. Má ardaítear an voltas, laghdófar an sruth leictreach a fhreagraíonn don fhuinneamh chéanna. Úsáidtear voltais arda sna línte cumhachta, nó mar sin, is féidir an sruth leictreach a íosmhéidiú. Is féidir dearcadh ar na línte cumhachta mar fhriotóirí a tháirgeann teas, agus is leis an teas seo a chailltear fuinneamh. Tá an caillteamas sin ag brath ar an sruth, agus mar sin, is féidir an caillteamas a íosmhéidiú tríd an sruth a laghdú. Scéal eile áfach go mbíonn sé thar a bheith dainséarach don duine baint don líne ardvoltais, nó maróidh an turraing leictreach é ar an toirt.

xeanón (an xeanón, an xeanóin) - Is é an xeanón an dara ceann is troime de na triathgháis, agus an ceann is troime a bhfuil iseatóip chobhsaí aige. Le fírinne, tá naoi n-iseatóp nádúrtha ag an dúil seo, ach ar ndóigh, is féidir iseatóip radaighníomhacha a tháirgeadh go saorga. Tá iarsmaí beaga xeanóin san atmaisféar, timpeall ar 0.9 milliúnú cuid, agus nuair a scartar ocsaigin agus nítrigin an aeir ó chéile, faightear xeanón mar sheachthoradh in éineacht leis na triathgháis eile. Níl an xeanón araiciseach chun imoibriú leis na dúile ceimiceacha eile, ach is féidir leis an bhfluairín - an t-ocsaídeoir is láidire de na dúile ar fad - é a ocsaídiú, ionas go bhfaighfear fluairídí éagsúla xeanóin. D’éirigh leis na saineolaithe xeanón agus ocsaigin a cheangal d’ocsaídí xeanóin freisin. Tríd is tríd, áfach, bíonn comhdhúile an xeanóin éagobhsaí sophléasctha, go háirithe le teocht an tseomra. Úsáidtear xeanón sna lampaí xeanóin agus i ngléasra léasair.

zónóis (an zónóis, na zónóise; na zónóisí, na zónóisí) - Is é is ciall le zónóis ná galar ar féidir leis an duine é a tholgadh ó ainmhí. Zónóisí iad an t-antrasc, an confadh, an tsisteasóimiáis, an calar, an einceifileapaite spúinseach bhólachta (”galar na bó mire”, galar Creutzfeldt-Jakob) agus a lán eile.

Ulster dialect:

* The most conspicuous Ultonianism is obviously the lenition, rather than eclipsis, of singular nouns after simple preposition + article: ag an fhear rather than ag an bhfear. This lenition also affects the attributive adjective, whichever the gender of the lenited noun: ag an fhear mhór (cf. ag an bhfear mór in other dialects). When the s- can be lenited (i.e. s + vowel, sn, sr, sl), it will instead become t- in this construction: ar an tsaol.

* In Ulster, the -as forms of direct relative present and future tenses are used: an té a chaitheas tobaca tiocfaidh ailse air. Note that the nuair sentences are historically direct relative sentences and will be treated as such: nuair a thiocfas Seáinín ‘na bhaile beidh lúcháir orainn.

* The preposition chun typically becomes ‘un or ‘n - it would sound very pedantic to actually voice the ch sound.

* You don’t usually say Múinteoir is ea é for “He is a teacher”. It is more common to use Múinteoir atá ann.

* The tendency is for ina + lenition to oust the other combinations of i(n) + possessive pronouns in the construction Tá sé ina mhúinteoir. Thus, you might hear Tá siad ina mhúinteoirí or even Tá mé ina mhúinteoir instead of the correct Tá siad ina múinteoirí and Tá mé in mo mhúinteoir (note that it would be in mo rather than imo in Ulster).

* There is a tendency to prefer compound prepositions. Note that ar son, which to those not very familiar with Ulster Irish sounds like English “for” in the sense of “for a noble sake”, is used in Ulster in the sense of “as a payment for”: d’íoc mé dhá euro ar a shon. Other dialects would prefer d’íoc mé dhá euro as.

* Actually, díol rather than íoc is common in Ulster as the verb “to pay”, but it would be exaggerated to say that díol is the genuine Ulster word for “to pay”. In the “ideal Ulster dialect” I constructed for my personal literary use years ago, díol was the verb for “to pay”, and reic was preferred for “to sell”, but I don’t think anybody really speaks that way today.

Munster dialect:

* As you should know, Munster dialect still keeps the old personal endings. For regular present tense, they are:

ceilim, nochtaim, osclaím, maisím

ceilir, nochtair, osclaír, maisír

ceileann sé, nochtann sé, osclaíonn sé, maisíonn sé

ceilimid, nochtaimid, osclaímid, maisímid

ceileann sibh, nochtann sibh, osclaíonn sibh, maisíonn sibh

ceilid, nochtaid, osclaíd, maisíd

Note that it is common to use siad with such forms as ceilid.

For regular future tense:

ceilfead, nochtfad, osclód, maiseod

ceilfir, nochtfair, osclóir, maiseoir

ceilfidh sé, nochtfaidh sé, osclóidh sé, maiseoidh sé

ceilfeam, nochtfam, osclóm, maiseom

ceilfidh sibh, nochtfaidh sibh, osclóidh sibh, maiseoidh sibh

ceilfid, nochtfaid, osclóid, maiseoid

Past tense:

cheileas, nochtas, d’osclaíos, mhaisíos

cheilis, nochtais, d’osclaís, mhaisís

cheil sé, nocht sé, d’oscail sé, mhaisigh sé

cheileama(i)r, nochtama(i)r, d’osclaíoma(i)r, mhaisíoma(i)r

cheileabhair, nochtabhair, d’osclaíobhair, mhaisíobhair

cheileadar, nochtadar, d’osclaíodar, mhaisíodar

Some dialects in Munster still use the do particle before consonants: do cheileadar. As regards the autonomous form of the simple past, in the Irish of Ring it is actually lenited: cheileadh. In other places even in Munster, it resists lenition, as in the standard language. Note, however, that the verb particles ending in -r have mostly disappeared from spoken Munster Irish so that forms such as go gceileas, go gceilis, go gceil sé instead of gur cheileas, gur cheilis, gur cheil sé are frequently heard in Munster. In recent times, they have also found their way into the written language.

* The preposition as is somewhat problematic in Munster. In Kerry, it lenites a following noun: as chló. In Cork, at least in Cape Clear, the old form a still exists, and it does not lenite anything (a cló).

Is léir nach féidir linn gach dár scríobh Solzhenitsyn a ghlacadh i ndáiríre. An chéad rud a chuirfeas isteach ort ina chuid scríbhneoireachta ná an dearcadh neamhchriticiúil atá aige ar an Rúis Impiriúil. Ar ndóigh, aon duine a chonaic Murchadh i gcampaí géibhinn an Aontais Shóivéadaigh tá sé de chlaonadh ann dul chun ceannairce is chun cearmansaíochta ar gach dóigh, agus is léir gur cuid den cheannairc é tuiscint oifigiúil na Sóivéadach ar stair na Rúise Impiriúla a chaitheamh i dtraipisí agus cineál “frituiscint” a ghlacadh chugat, má tá a leithéid de théarma ann. Ba é gnáth-leithscéal na gcoireanna san Aontas Sóivéadach ná go raibh siad riachtanach le hiarsmaí na Rúise Impiriúla a ghlanadh i leataobh, agus tháinig sé nádúrtha ag Solzhenitsyn an cheist a chur, an raibh gá le dul chun ceannairce ar an Sár ar aon nós.

Scéal eile, áfach, go bhfuil an fhrituiscint sin ag teacht salach ar thuiscint Iartharach, liobrálach, dhaonlathach na staire Rúisí chomh maith. Más daonlathach liobrálach thú, ní féidir leat glacadh le stát ina bhfuil iomlán na cumhachta i lámha an Impire oidhreachtúil. Ba leis an Impire iomlán na sean-Rúise go bunúsach. Dá bhfeiceadh sé cailín dathúil ar an tsráid, d’fhéadfadh sé ordú a thabhairt di síneadh leisean, agus ba chuma nó vaits dá mbeadh drogall nó samhnas uirthi roimhe. B’eisean an tImpire, agus ba leisean an cailín, chomh maith le gach cailín eile ó Chathair Pheadair go Vladavostoc. Sin é an taobh den scéal nach maith le Solzhenitsyn a chardáil, ach amháin trína chur in iúl lena chuid comparáidí go mbeadh an saol i bhfad ní b’fhearr san Impireacht ná san Aontas Sóivéadach. Tá an ceart aige gurbh fhearr, ach ní hionann sin is a rá go mbeadh aon duine againn féin - muintir na stát daonlathach Iartharach inniu - sásta nó fonnmhar a shaol a chaitheamh i sean-Impireacht na Rúise.

Caithfidh muid cuimhne a choinneáil air nárbh iad Léinín agus a chuid Boilséiveach a chaith an Sár deireanach as an ríchathaoir. Thosaigh Réabhlóid na Rúise i Márta 1917, agus b’ansin a cuireadh ruaigeadh ar an Impire. (Tugtar “réabhlóid na Feabhra” ar an réabhlóid sin, ós rud é go raibh Féilire Iúil in úsáid sa Rúis i gcónaí nuair a thit an réabhlóid sin amach, agus Feabhra a bhí ann i gcónaí de réir an fhéilire sin nuair a thosaigh an réabhlóid.) An rialtas sealadach a tháinig i gcumhacht ina dhiaidh sin, ní raibh baint ná roinnt ag Léinín leis. Ar dtús, ba é an Prionsa Georgii Lvov a bhí i gceannas ar an rialtas sin, agus nuair a scoir sé den obair, d’fhág sé an phríomh-aireacht ag Aleksandr Kerenskii. Réabhlóidí Sóisialach a bhí ann - ba iad na Réabhlóidithe Sóisialacha an mórpháirtí clé sa Rúis san am, agus ní raibh sna Boilséivigh ach dornán aislingeoirí radacacha. Le fírinne bhí Kerenskii ina trudovik, is é sin, ina bhall den Trudovaia gruppa nó Grúpa na hOibre - ba iad na trúdoivící an chuid den pháirtí Réabhlóideach Shóisialach a bhí sásta a gcuid suíochán a ghlacadh sa chéad Dúma.

Ba é an chéad Dúma an chéad pharlaimint Rúiseach Impiriúil a tháinig ar an bhfód i ndiaidh trioblóidí réabhlóideacha na bliana 1905, nuair ab éigean don tSár géilleadh do thoil an phobail agus leasuithe sóisialta a chur i gcrích. Más buan mo chuimhne, fuair an tImpire riachtanach an Úcráinis - teanga náisiúnta na hÚcráine - a cheadú mar theanga ar leith, ionas go bhféadfá leabhair agus irisí a fhoilsiú inti. Roimhe sin, ba é an polasaí oifigiúil sa Rúis Impiriúil nach raibh inti ach canúint de chuid na Rúisise, malorossiiskii govor nó “canúint na Mion-Rúise”. Ba í an Úcráin an “Mhion-Rúis”.

Pé scéal é bhí an chuid ba mhó de na Réabhlóidithe Sóisialacha ag baghcatáil an chéad Dúma, díreach cosúil leis an dóigh ar bhaghcatáil Sinn Féin parlaimint Westminster: bhí siad sásta canbhásáil a dhéanamh agus vótaí a charnadh, ach má vótáladh isteach iad, dhiúltaigh siad a gcuid suíochán a ghlacadh. Ba iad na trúdoivící an chuid de na Réabhlóidithe Sóisialacha a staon ón mbaghcat.

Nuair a thosaigh réabhlóid na Feabhra, bhí saol polaitiúil na Rúise go léir ar aon fhocal go gcaithfeadh an tImpire imeacht. Thiocfadh leat a rá gur réabhlóid chaipitleach a bhí ann, seachas réabhlóid Shóisialach. Stát feodach a bhí sa tSean-Rúis go bunúsach, ach i dtús na fichiú haoise bhí tionsclaíocht agus caipitleachas ag forbairt sa tír cheana féin, agus roimh an gCéad Chogadh Domhanda bhí borradh maith ag teacht faoin eacnamaíocht freisin.

An tuiscint a bhí agam ar an difríocht idir na Naitsithe agus na Cumannaigh Stailíneacha, d’athraigh sí agus mé ag léamh Solzhenitsyn. Go nuige sin, samhlaíodh na Naitsithe dom mar daoine a raibh fearg mhíréasúnta orthu, agus iad ag marú a gcuid íobartach faoi thionchar na feirge seo. Ón taobh eile de, shíl mé gur cineál róbat a bhí sna Cumannaigh - zombaithe nó meaisíní nach raibh gíocs ná míocs astu agus iad ag déanamh a gcuid ainghníomhartha. I ndiaidh dom leabhar Solzhenitsyn a léamh ní raibh mé cinnte a thuilleadh an cur síos maith a bhí sa mheafar seo ar an difríocht idir an dá chóras ollsmachta.

Is féidir a rá go raibh róbait gan taise gan trua gan trócaire san Aontas Sóivéadach chomh maith leis an nGearmáin Naitsíoch. Déanaimis ár marana ar an dá scannán is fearr dá bhfuil againn a thugann cur síos ar na sluabhásuithe sa Rúis - “Chekist” le hAleksandr Rogozhkin agus “Katyn” le hAndrzej Wajda. Sa chéad scannán feicimid na “chekisty”, fir an “Cheka” (giorrúchán é Che-Ka do na focail “Vserossiiskaia Chrezvychainaia Komissiia po bor’be s kontrrevolyutsiey i sabotazhem” - “An Coimisiún Urghnách - Chrezvychainaia Komissiia - Uile-Rúiseach um Throid in aghaidh an Fhrithréabhlóideachais agus na Sabaitéireachta”) ag marú scuaine i ndiaidh scuaine de dhaoine, agus caithfidh gach básadóir a chuid íobartach a mharú go hindibhidiúil, piléar a scaoileadh sa chloigeann. Conas is féidir le haon duine a leithéid a dhéanamh? Bhuel tá a fhios againn inniu go raibh básadóirí an Aontais Shóivéadaigh an-trom ar an gcócaon nuair a bhí na sluabhásuithe móra le linn agus i ndiaidh Chogadh Cathartha na Rúise ar obair.

Le fírinne, dealraíonn sé go raibh cócaon á tháirgeadh chomh flúirseach sa Rúis Shóivéadach sna fichidí agus go ndeachaigh cuid de go dtí an Fhionlainn i lasta na smuigléirí san am, Cúpla bliain ó shin scríobh an staraí Fionlannach Mikko Ylikangas leabhar faoi stair úsáid na ndrugaí mídhlíthiúla san Fhionlainn - Unileipää, kuolonvettä, spiidiä (”Arán Brionglóide, Uisce Báis, Speed” - i dteideal an leabhair cheangail sé dhá sheantéarma stairiúla Fionlannacha ar dhrugaí éagsúla den Bhéarlachas chomhaimseartha spiidi - ní cuimhin liom anois cén druga a bhí i gceist le h-”uisce báis”, ach is dóigh liom gur óipiam nó héaróin a bhí in “arán brionglóide”, agus ar ndóigh amfataimín nó frithshuaimhneasán éigin eile atá i gceist le spiidi) agus is é an scéal a bhí le hinsint ag Ylikangas faoi shaol Heilsincí sna fichidí go raibh na daoine óga ag smúradh cócaoin go coitianta, agus níorbh iad na hintleachtóirí agus na scríbhneoirí óga amháin a bhí i gceist ach oifigigh airm freisin. Ar ndóigh bhí scléipeanna craicinn ann freisin - oifigigh óga ag iarraidh cailíní de chuid na “ndea-theaghlach” a leagan trí chócaon a thabhairt dóibh. Bhuel, mar a dúirt mé, is dócha gurb as an Aontas Sóivéadach a tháinig an cócaon sin, agus go raibh sé á tháirgeadh ansin leis na básadóirí a dhrugáil, agus an farasbarr á dhíol le muintir na dtíortha coimhthíocha.

Go bunúsach, ní fhéadfá a leithéid a dhéanamh ach fearg a bheith ort leis na daoine, nó leis an aicme, a bhí tú a bhású, sin nó drugaí a bheith agat le do choinsias a chur ina thost.

Q: What is Irish?

A: The native language of Ireland.

Q: The way they speak English in Ireland? It sure sounds funny at times, but I wouldn’t call it a different language.

A: No, the language they used to speak there before English. Some still do.

Q: So there used to be a different language in Ireland?

A: Yes. You might recognize it if I call it “Gaelic” instead.

Q: I see! But don’t they speak Gaelic in Scotland?

A: Yes, they do. But it is not exactly the same language in Scotland, so we prefer to call them Scots Gaelic and Irish Gaelic - or just Irish. I can speak, read, and write Irish, but I only understand some Scots Gaelic.

Q: Is Irish related to any other languages?

A: For starters, it is obviously related to Manx, which is also a sort of Gaelic. It used to be spoken in the Isle of Man, but is now extinct in the wild, as animal conservationists would put it. In the context of language, that means that it has been extensively recorded, but no one has learnt it the natural way from their parents at home.

Q: So, basically it is kind of like Latin?

A: You could say that, yes.

Q: Are there other languages Irish is related to?

A: Yes, there is another branch of living Celtic languages.

Q: Which are…?

A: Brythonic languages.

Q: Could you name them, please?

A: The two living Brythonic languages are Welsh and Breton.

Q: Is Irish any good if you want to understand those two?

A: Not really. They are similar to each other, but very different from Irish. In order to understand those two you really need to study them, not Irish.

Q: Isn’t there a Cornish language too?

A: There is, but Cornish died out as a spoken language more than two centuries ago.

Q: They do speak it today though!

A: They do, but the way they do it is based on linguistic conjecture, and there have been great schisms and disagreements among Cornish speakers regarding the correct way to speak it.

Q: Is Irish a very old language?

A: It depends on what you mean by “old”. But Irish has been a written language for a very long time.

Q: So there is literature in Irish?

A: Certainly.

Q: Is there a modern literature in Irish? Like, novels and stuff?

A: Oh yes, there is. More short stories than novels, but no small amount of novels.

Q: Is it possible to write about modern life in Irish?

A: Why not?

Q: Well, are there words for modern things in Irish? Like, cars, computers, aeroplanes and that kind of stuff?

A: Of course there are. A car is called carr or gluaisteán, an aeroplane is called eitleán or bád aeir, and a computer is ríomhaire.

Q: But do they really use them?

A: Not always. It might be that you use a technical term in English, even when you are talking Irish, because you have encountered the word only in English, or the Irish term does not occur to you at the moment. It might also be that you happen to know a funny and effective word in English that you prefer to use in that particular situation, to evoke a particular impression.

Q: But doesn’t that make it a dead language?

A: No, not really. They use a lot of English words in spoken German nowadays, but that doesn’t mean German is a dead language.

Q: Don’t you think it’s a bad thing to mix English words with Irish?

A: Bad has nothing to do with it, it’s a fact of life. But certainly I’d prefer people to make Irish terms and use them. However. if someone uses an English term while speaking Irish, it isn’t his fault in any way.

Q: Do you think something should or could be done about it?

A: Basically I think what should be done about it would be an allround strengthening of Irish. People should use more Irish, they should read the works of the modern writers, so that they would become more sure of themselves as Irish-speakers and also learn to derive their own terms and words in legitimate ways from Irish words that are there already.

Q: Do you have favourite authors in Irish?

A: Certainly. I like Séamus Ó Grianna, Seosamh Mac Grianna, and Annraoi Ó Liatháin, to start with, although I tend to have favourite books rather than favourite authors.

Q: Who is Séamus Ó Grianna?

A: Séamus is, or was, born in Rann na Feirste toward the end of the 19th century, and he died the same year I was born, 1966. But I share his birthday. Kind of creepy, isn’t it? However, I don’t believe in a mystical rapport between us.

Q: What sort of person was he?

A: Oh well, he seems to have been a difficult person to deal with. He had an excellent command of both languages. However, he was a very sarcastic and bitter man and could put his linguistic skills to very cruel uses. He was witty indeed, but his wit was the sting of a scorpion.

Q: But that certainly isn’t a bad thing for a writer, is it?

A: No, it isn’t. When you read him, you always wonder if you are being had, if you know anything about the man. You never know if you shall take his writings at face value or not.

Q: Well, what would be the face value then?

A: Basically, most of his writings is nostalgic prose about how they lived in Rann na Feirste back in ye olden days.

Q: But the hidden sense is…?

A: The hidden sense is, that the reader was probably being “had” for much of the time, and that Séamus was actually undermining the conventions of romantic and nostalgic writing all the time. I am not sure myself. That’s why I am still reading his books and wondering.

Q: What about this other guy, Seosamh? Was he related to Séamus?

A: Yes. They were brothers, but very different personalities.

Q: Was Seosamh irritable and moody, as his brother?

A: Seosamh was, above all, shy and introverted. He felt he never quite fit in with the rest of us.

Q: Us?

A: The human race. He was a very lonely man, and mentally unstable.

Q: Is this seen in his writing, too?

A: Yes.

Q: What did he write?

A: Essays about the poets of his province and about other Irish writers, as well as one finished and one unfinished novel, as well as an introspective travelogue - a book about how he was travelling around aimlessly in Ireland and in Great Britain.

Q: What about this third guy, Annraoi Ó Liatháin?

A: He wrote adventure novels - I have read Nead na gCreabhar, which is an agent novel, half in parody, half in earnest.

Q: Are there other Irish-language writers worth reading?

A: Certainly - I am doing my damnedest to be one.